୧. ଉପକ୍ରମ (Introduction)

ଜନନ କ’ଣ? (What is Reproduction?)

• ସଂଜ୍ଞା: ଯେଉଁ ଜୈବିକ ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ଜୀବ ନିଜ ପରି ଏକ ନୂତନ ଜୀବ (ଅପତ୍ୟ) ସୃଷ୍ଟି କରେ, ତାହାକୁ ଜନନ କୁହାଯାଏ।

• ଆବଶ୍ୟକତା:

  • ଏହା ଜୀବର ବଞ୍ଚିରହିବା ପାଇଁ ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ ନୁହେଁ (ଯେପରି ଶ୍ଵସନ ବା ପାଚନ), କିନ୍ତୁ ଜାତିର ନିରବଚ୍ଛିନ୍ନତା (Continuity of species) ବଜାୟ ରଖିବା ପାଇଁ ଏହା ଏକାନ୍ତ ଆବଶ୍ୟକ।

  • ଯଦି ଜନନ ବନ୍ଦ ହୋଇଯିବ, ତେବେ ପୃଥିବୀରୁ ଜୀବସତ୍ତା ଲୋପ ପାଇଯିବ। 🌍

  • 
    

  • 💡 . କୋଷ ବିଭାଜନ (Cell Division)

    ଜନନ ପ୍ରକ୍ରିୟା ବୁଝିବା ପାଇଁ କୋଷ ବିଭାଜନ ବୁଝିବା ନିହାତି ଜରୁରୀ । ଜୀବ ଶରୀରରେ ମୁଖ୍ୟତଃ ଦୁଇ ପ୍ରକାରର କୋଷ ବିଭାଜନ ଦେଖାଯାଏ ।

    ---

    🅰️ ଭାଗ-୧: ସମ ବିଭାଜନ (Mitosis) 🧬

    ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ଗୋଟିଏ ମାତୃକୋଷ ବିଭାଜିତ ହୋଇ ଦୁଇଟି ସମାନ ଗୁଣ ବିଶିଷ୍ଟ ଅପତ୍ୟ କୋଷ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି ।

    ମୁଖ୍ୟ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ:

    1. ସ୍ଥାନ: ଏହା ଶରୀରର କାୟିକ କୋଷ (Somatic Cells) ରେ ହୋଇଥାଏ । (ଉଦାହରଣ: ହାତ, ଗୋଡ଼, ଚର୍ମର କୋଷ) ।

    2. କ୍ରୋମୋଜୋମ୍ ସଂଖ୍ୟା: ବିଭାଜନ ପରେ ନୂତନ କୋଷରେ କ୍ରୋମୋଜୋମ୍ ସଂଖ୍ୟା ମାତୃକୋଷ ସହ ସମାନ ରହେ । (ଅର୍ଥାତ୍ 2n ) ।

    3. ଫଳାଫଳ: ଗୋଟିଏ କୋଷରୁ ୨ଟି ନୂତନ କୋଷ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ ।

    4. କାର୍ଯ୍ୟ:

       • ଶରୀରର ବୃଦ୍ଧି (Growth) ।

       • କ୍ଷତ ସ୍ଥାନ ପୂରଣ କରିବା (Repair) ।

       • ଅଯୌନ ଜନନ (Asexual Reproduction) ରେ ସାହାଯ୍ୟ କରିବା ।1

    ବିଭାଜନର ପର୍ଯ୍ୟାୟ (Phases):

    ଏହା ୪ଟି ମୁଖ୍ୟ ପର୍ଯ୍ୟାୟ ଦେଇ ଗତି କରେ:

    • Prophase (ଆଦ୍ୟାବସ୍ଥା): କ୍ରୋମୋଜୋମ୍ ଦୃଶ୍ୟମାନ ହୁଏ ।

    • Metaphase (ମଧ୍ୟାବସ୍ଥା): କ୍ରୋମୋଜୋମ୍ ଗୁଡ଼ିକ କୋଷର ମଝିରେ ସଜ୍ଜିତ ହୁଅନ୍ତି ।

    • Anaphase (ଉତ୍ତରାବସ୍ଥା): କ୍ରୋମୋଜୋମ୍ ଅଲଗା ହୋଇ ଦୁଇ ବିପରୀତ ମେରୁ ଆଡ଼କୁ ଯାଆନ୍ତି ।

    • Telophase (ଅନ୍ତିମାବସ୍ଥା): ଦୁଇଟି ନୂତନ ନ୍ୟଷ୍ଟି (Nucleus) ଗଠନ ହୁଏ ।2

    🔥 TRICK (PMAT):

    ଏହି ପର୍ଯ୍ୟାୟ ଗୁଡ଼ିକୁ ମନେରଖିବା ପାଇଁ:

    Please Make A Tea

    ( Prophase -> Metaphase -> Anaphase -> Telophase )3

    ---

    🅱️ ଭାଗ-୨: ଅର୍ଦ୍ଧ ବିଭାଜନ (Meiosis) 🚻

    ଏହା ଏକ ଜଟିଳ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଯେଉଁଥିରେ ଗୋଟିଏ ମାତୃକୋଷରୁ ୪ଟି ଅପତ୍ୟ କୋଷ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ ଏବଂ କ୍ରୋମୋଜୋମ୍ ସଂଖ୍ୟା ଅଧା ହୋଇଯାଏ ।

    ମୁଖ୍ୟ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ:

    1. ସ୍ଥାନ: ଏହା କେବଳ ଜନନ ମାତୃ କୋଷ (Germ Cells) ରେ ହୋଇଥାଏ । (ଉଦାହରଣ: ଶୁକ୍ରାଶୟ ଓ ଡିମ୍ବାଶୟ) ।

    2. କ୍ରୋମୋଜୋମ୍ ସଂଖ୍ୟା: ନୂତନ କୋଷରେ କ୍ରୋମୋଜୋମ୍ ସଂଖ୍ୟା ଅଧା ହୋଇଯାଏ । (ଅର୍ଥାତ୍ $2n \rightarrow n$) ।

    3. ଫଳାଫଳ: ଗୋଟିଏ କୋଷରୁ ୪ଟି ନୂତନ କୋଷ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ ।

    4. କାର୍ଯ୍ୟ:

       • ଯୁଗ୍ମକ (Gamete) ସୃଷ୍ଟି କରିବା (ଶୁକ୍ରାଣୁ ଓ ଡିମ୍ବାଣୁ) ।

       • ପିଢ଼ି ପରେ ପିଢ଼ି କ୍ରୋମୋଜୋମ୍ ସଂଖ୍ୟା ସ୍ଥିର ରଖିବା ।

       • ଜିନ୍ ଗୁଡ଼ିକର ଅଦଳବଦଳ (Crossing over) ଯୋଗୁଁ ନୂତନ ଗୁଣ ସୃଷ୍ଟି ହେବା ।

    ବିଭାଜନର ପର୍ଯ୍ୟାୟ:

    ଏହା ଦୁଇଟି ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ହୁଏ:

    • Meiosis-I: କ୍ରୋମୋଜୋମ୍ ସଂଖ୍ୟା ଅଧା ହୁଏ (Reduction division) ।4

    • Meiosis-II: ସାଧାରଣ ବିଭାଜନ ପରି ହୁଏ (Equational division) ।

    ---

    💡 ୯. ପାର୍ଥକ୍ୟ ଦର୍ଶାଅ: ସମ ବିଭାଜନ vs ଅର୍ଦ୍ଧ ବିଭାଜନ

    ବିଷୟ	ସମ ବିଭାଜନ (Mitosis)	ଅର୍ଦ୍ଧ ବିଭାଜନ (Meiosis)
    କେଉଁଠାରେ ହୁଏ?	ଶରୀରର କାୟିକ କୋଷରେ (Somatic cells) ।	ଜନନ କୋଷରେ (Reproductive cells) ।
    ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ	ଶରୀରର ବୃଦ୍ଧି ଓ ମରାମତି ।	ଯୁଗ୍ମକ (ଶୁକ୍ରାଣୁ/ଡିମ୍ବାଣୁ) ଗଠନ ।
    ଅପତ୍ୟ କୋଷ ସଂଖ୍ୟା	୨ଟି କୋଷ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ ।	୪ଟି କୋଷ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ ।
    କ୍ରୋମୋଜୋମ୍	ସଂଖ୍ୟା ସମାନ ରହେ ($2n$) ।	ସଂଖ୍ୟା ଅଧା ହୋଇଯାଏ ($n$) ।
    ଆନୁବଂଶିକ ଗୁଣ	କୋଷଗୁଡ଼ିକ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସମାନ (Identical) ।	କୋଷଗୁଡ଼ିକ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ (Variation) ।
    ପର୍ଯ୍ୟାୟ	କେବଳ ଥରେ ବିଭାଜନ ହୁଏ ।	ଦୁଇ ଥର ବିଭାଜନ ହୁଏ (I & II) ।

DNA ପ୍ରତିକୃତି ଓ ବିଭେଦନ (DNA Copying & Variation)

• ଜନନର ମୂଳ ଆଧାର ହେଉଛି କୋଷର ନ୍ୟଷ୍ଟିରେ ଥିବା DNA (Deoxyribo Nucleic Acid) ର ନକଲ ସୃଷ୍ଟି କରିବା।

• କୋଷ ବିଭାଜନ ସମୟରେ DNA ର ଦୁଇଟି ପ୍ରତିକୃତି ତିଆରି ହୁଏ।

• ବିଭେଦନ (Variation): DNA ନକଲ ତିଆରି ହେବା ସମୟରେ କିଛି ରାସାୟନିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଘଟିଥାଏ। ଫଳରେ ସୃଷ୍ଟି ହେଉଥିବା ନୂତନ ଜୀବ ଅବିକଳ ପିତାମାତାଙ୍କ ପରି ନ ହୋଇ ସାମାନ୍ୟ ଭିନ୍ନ ହୁଏ।

• ⚠️ ଗୁରୁତ୍ୱ: ଏହି ବିଭେଦନ ହିଁ କାଳକ୍ରମେ ଜୈବ ବିବର୍ତ୍ତନ (Evolution) ର କାରଣ ହୁଏ ଏବଂ ଜୀବକୁ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ପରିବେଶରେ ବଞ୍ଚିରହିବାକୁ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।

୨. ଜନନର ପ୍ରକାରଭେଦ (Types of Reproduction)

ଜନନ ମୁଖ୍ୟତଃ ଦୁଇ ପ୍ରକାରର:

1. ଅଲିଙ୍ଗୀ ଜନନ (Asexual Reproduction)

2. ଲିଙ୍ଗୀୟ ଜନନ (Sexual Reproduction)

୩. ଅଲିଙ୍ଗୀ ଜନନ (Asexual Reproduction) 🦠

ଏହି ପ୍ରକାର ଜନନରେ କେବଳ ଗୋଟିଏ ଜନକ (Single Parent) ଅଂଶଗ୍ରହଣ କରେ। ଏଥିରେ ଯୁଗ୍ମକ (Gametes) ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ ନାହିଁ କିମ୍ବା ନିଷେକ ଘଟେ ନାହିଁ।

(i) ବିଭାଜନ (Fission)

ଏକକୋଷୀ ଜୀବମାନଙ୍କ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଦେଖାଯାଏ।

ପ୍ରକାର	ବିବରଣୀ	ଉଦାହରଣ
ଦ୍ୱିବିଭାଜନ (Binary Fission)	ମାତୃକୋଷଟି ବିଭାଜିତ ହୋଇ ସମାନ ଆକାରର ଦୁଇଟି ଅପତ୍ୟ କୋଷ ସୃଷ୍ଟି କରେ।	ଏମିବା (Amoeba), ଲେସ୍‌ମାନିଆ (କଳାଜ୍ୱର କାରକ)
ବହୁବିଭାଜନ (Multiple Fission)	ପ୍ରତିକୂଳ ପରିସ୍ଥିତିରେ ଗୋଟିଏ କୋଷ ବିଭାଜିତ ହୋଇ ଅନେକ ଅପତ୍ୟ କୋଷ ସୃଷ୍ଟି କରେ।	ପ୍ଲାଜମୋଡିୟମ୍ (ମ୍ୟାଲେରିଆ ପରଜୀବୀ)

(ii) ଖଣ୍ଡୀଭବନ (Fragmentation)

• ବହୁକୋଷୀ ଜୀବର ଶରୀର ପରିପକ୍ୱ ହେବା ପରେ ଛୋଟ ଛୋଟ ଖଣ୍ଡରେ ଭାଙ୍ଗିଯାଏ।

• ପ୍ରତ୍ୟେକ ଖଣ୍ଡ ବିକଶିତ ହୋଇ ଏକ ନୂତନ ପୂର୍ଣ୍ଣାଙ୍ଗ ଜୀବରେ ପରିଣତ ହୁଏ।

• ଉଦାହରଣ: ସ୍ପାଇରୋଗାଇରା (Spirogyra) (ଏକ ପ୍ରକାର ଶୈବାଳ)।

(iii) ପୁନରୁଦ୍ଭବନ (Regeneration)

• ଯଦି ଜୀବର ଶରୀର କୌଣସି କାରଣରୁ କଟିଯାଏ ବା ଖଣ୍ଡ ଖଣ୍ଡ ହୋଇଯାଏ, ତେବେ ସେହି କଟା ଅଂଶରୁ ପୁଣି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶରୀର ଗଠିତ ହୁଏ।

• ଏହା ବିଶେଷ ଧରଣର କୋଷ ଦ୍ଵାରା ସମ୍ଭବ ହୁଏ ଯାହା ବାରମ୍ବାର ବିଭାଜିତ ହୋଇ ଅଙ୍ଗ ତିଆରି କରେ।

• ଉଦାହରଣ: ପ୍ଲାନାରିଆ (Planaria), ହାଇଡ୍ରା (Hydra)।


Getty Images
Explore

(iv) କଳିକନ (Budding)

• ଜୀବ ଶରୀରରୁ କୋଷ ବିଭାଜନ ଫଳରେ ଏକ ଛୋଟ ଫୁଲା ଅଂଶ ବା କଳିକା (Bud) ବାହାରେ।

• ଏହା ଧୀରେ ଧୀରେ ବଡ଼ ହୁଏ ଏବଂ ଶେଷରେ ମାତୃ ଶରୀରରୁ ଅଲଗା ହୋଇ ସ୍ୱାଧୀନ ଭାବେ ବଞ୍ଚେ।

• ଉଦାହରଣ: ହାଇଡ୍ରା (Hydra), ଇଷ୍ଟ (Yeast)।

(v) ଅଙ୍ଗୀୟ ଜନନ (Vegetative Propagation) 🌿

ଉଦ୍ଭିଦର କାୟିକ ଅଂଶ ଯଥା— ଚେର, କାଣ୍ଡ ଓ ପତ୍ରରୁ ନୂଆ ଗଛ ସୃଷ୍ଟି ହେବାକୁ ଅଙ୍ଗୀୟ ଜନନ କୁହାଯାଏ।

କ) ପ୍ରାକୃତିକ ପଦ୍ଧତି:

• ଚେର ଦ୍ଵାରା: ଡାଲିଆ, ଶତମୂଳୀ, କନ୍ଦମୂଳ।

• କାଣ୍ଡ ଦ୍ଵାରା: ଆଳୁ (ଆଖି), ଅଦା, ପିଆଜ।

• ପତ୍ର ଦ୍ଵାରା: ଅମରପୋଇ (Bryophyllum)। (ପତ୍ରର କିନାରାରୁ କଳିକା ବାହାରି ନୂଆ ଗଛ ହୁଏ)।


Getty Images

ଖ) କୃତ୍ରିମ ପଦ୍ଧତି:

• କଲମି (Cutting): ଡାଳ କାଟି ଲଗାଇବା (ଯଥା: ଗୋଲାପ, ଆଖୁ, ମନ୍ଦାର)।

• ଗ୍ରାଫ୍ଟିଂ (Grafting): ଗୋଟିଏ ଗଛର କାଣ୍ଡ (Scion) କୁ ଅନ୍ୟ ଗଛର କାଟ (Stock) ଉପରେ ଯୋଡ଼ିବା (ଯଥା: ଆମ୍ବ, ଲେମ୍ବୁ)।

• ଲେୟାରିଂ (Layering): ଡାଳକୁ ମାଟିରେ ପୋତି ଚେର ବାହାର କରିବା (ଯଥା: ମଲ୍ଲୀ, ଲେମ୍ବୁ)।

• ଟିସୁ ପୋଷଣ (Tissue Culture): ଗଛର ଅଗ୍ରଭାଗରୁ କୋଷ ବା ଟିସୁ ନେଇ ପରୀକ୍ଷାଗାରରେ କୃତ୍ରିମ ପୋଷକ ମାଧ୍ୟମରେ ଚାରା ଉତ୍ପାଦନ କରିବା (ଯଥା: ଅର୍କିଡ୍, ସଜସଜା ଗଛ)।

💡 Trick: "ଅମର ପତ୍ର" = ଅମରପୋଇ ଗଛର ପତ୍ରରୁ ଜନନ ହୁଏ।

(vi) ରେଣୁଭବନ (Spore Formation)

• କବକର ଶରୀରରେ ଥିବା ରେଣୁପେଟିକା (Sporangium) ଭିତରେ ଅନେକ ସୂକ୍ଷ୍ମ ରେଣୁ (Spores) ତିଆରି ହୁଏ।

• ରେଣୁପେଟିକା ଫାଟିଗଲେ ରେଣୁଗୁଡ଼ିକ ବାୟୁମଣ୍ଡଳରେ ଖେଳାଇ ହୋଇଯାନ୍ତି। ଓଦା ସ୍ଥାନ ପାଇଲେ ଏଗୁଡ଼ିକ ଗଜା ହୋଇ ନୂଆ କବକ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି।

• ଉଦାହରଣ: ରାଇଜୋପସ୍ (Rhizopus) (ପାଉଁରୁଟି କବକ)।

୪. ସପୁଷ୍ପକ ଉଦ୍ଭିଦରେ ଲିଙ୍ଗୀୟ ଜନନ (Sexual Reproduction in Plants) 🌺

ଫୁଲ (Flower) ହେଉଛି ଉଦ୍ଭିଦର ପ୍ରଜନନ ଅଙ୍ଗ। ଏଥିରେ ଉଭୟ ପୁରୁଷ ଓ ସ୍ତ୍ରୀ ଜନନ ଅଙ୍ଗ ଥାଇପାରେ (ଉଭୟଲିଙ୍ଗୀ - ଯଥା: ମନ୍ଦାର, ସୋରିଷ) କିମ୍ବା ଯେକୌଣସି ଗୋଟିଏ ଥାଇପାରେ (ଏକଲିଙ୍ଗୀ - ଯଥା: ଅମୃତଭଣ୍ଡା, ତରଭୁଜ)।

ଫୁଲର ମୁଖ୍ୟ ଅଂଶ:

1. ପୁଂକେଶର (Stamen) - ପୁରୁଷ ଜନନ ଅଙ୍ଗ:

   • ଏଥିରେ ପରାଗପେଟିକା (Anther) ଥାଏ ଯେଉଁଥିରେ ହଳଦିଆ ରଙ୍ଗର ପରାଗରେଣୁ (Pollen grains) ତିଆରି ହୁଏ।

2. ଫଳିକା (Pistil/Carpel) - ସ୍ତ୍ରୀ ଜନନ ଅଙ୍ଗ:

   • ଗର୍ଭାଶୟ (Ovary): ତଳେ ଥିବା ଫୁଲା ଅଂଶ (ଏଥିରେ ଡିମ୍ବକ ବା Ovule ଥାଏ)।

   • ଗର୍ଭଦଣ୍ଡ (Style): ମଝିରେ ଥିବା ନଳୀ।

   • ଗର୍ଭଶୀର୍ଷ (Stigma): ଅଗ୍ରଭାଗ, ଯାହା ଆଠାଳିଆ ହୋଇଥାଏ।

ଜନନ ପ୍ରକ୍ରିୟା:

୧. ପରାଗଣ (Pollination):

• ପୁଂକେଶରରୁ ପରାଗରେଣୁ ଯାଇ ଫଳିକାର ଗର୍ଭଶୀର୍ଷରେ ପଡ଼ିବା ପ୍ରକ୍ରିୟା।

  • ସ୍ୱ-ପରାଗଣ: ନିଜ ଫୁଲରେ ବା ସେହି ଗଛର ଅନ୍ୟ ଫୁଲରେ।

  • ପର-ପରାଗଣ: ଅନ୍ୟ ଏକ ଗଛର ଫୁଲରେ (ବାୟୁ, ଜଳ, କୀଟ, ପକ୍ଷୀ ଦ୍ଵାରା ହୁଏ)।

୨. ନିଷେକ (Fertilization):

• ପରାଗରେଣୁ ଗର୍ଭଶୀର୍ଷରେ ପଡ଼ିବା ପରେ ଅଙ୍କୁରିତ ହୁଏ ଏବଂ ଏକ ପରାଗ ନଳୀ (Pollen tube) ବାହାର କରେ।

• ଏହି ନଳୀ ଗର୍ଭଦଣ୍ଡ ଦେଇ ଗର୍ଭାଶୟ ଭିତରେ ଥିବା ଡିମ୍ବକ (Ovule) ନିକଟରେ ପହଞ୍ଚେ।

• ପରାଗ ନଳୀରେ ଥିବା ପୁଂଯୁଗ୍ମକ (Male gamete) ଡିମ୍ବକରେ ଥିବା ଡିମ୍ବାଣୁ (Female gamete) ସହ ମିଳିତ ହୁଏ। ଏହାକୁ ନିଷେକ କୁହାଯାଏ।

• ନିଷେକ ପରେ ଯୁଗ୍ମଜ (Zygote) ଗଠିତ ହୁଏ।

୩. ନିଷେକ ପରବର୍ତ୍ତୀ ପରିବର୍ତ୍ତନ:

• ଯୁଗ୍ମଜ (Zygote) ବିଭାଜିତ ହୋଇ ଭ୍ରୂଣ (Embryo) ରେ ପରିଣତ ହୁଏ।

• ଡିମ୍ବକ (Ovule) ର ବାହ୍ୟ ଆବରଣ କଠିନ ହୋଇ ମଞ୍ଜି (Seed) ରେ ପରିଣତ ହୁଏ।

• ଗର୍ଭାଶୟ (Ovary) ବୃଦ୍ଧି ପାଇ ପାଚିଲେ ଫଳ (Fruit) ରେ ପରିଣତ ହୁଏ।

• ଫୁଲର ଅନ୍ୟ ଅଂଶ (ଦଳ, ବୃତ୍ତି) ଶୁଖି ଝଡ଼ିପଡ଼େ।

୫. ମାନବ ଜନନ (Reproduction in Human Beings) 👫

ମଣିଷ ଏକ ଏକଲିଙ୍ଗୀ ପ୍ରାଣୀ ଏବଂ ଏଥିରେ ଲିଙ୍ଗୀୟ ଜନନ ହୁଏ।

କୈଶୋର ବା ଯୌବନ ଅବସ୍ଥା (Puberty)

ଶରୀରରେ ହରମୋନ୍ କ୍ଷରଣ ଯୋଗୁଁ ଯୌନ ପରିପକ୍ୱତା ଆସିବା ସମୟ।

• ପୁରୁଷଙ୍କ ପରିବର୍ତ୍ତନ: ନିଶ ଦାଢ଼ି ଉଠିବା, ସ୍ୱର ମୋଟା ହେବା, କାଖ ଓ ଜନନାଙ୍ଗରେ ଲୋମ ଉଠିବା, ଶୁକ୍ରାଣୁ ଉତ୍ପାଦନ ଆରମ୍ଭ। (ମୁଖ୍ୟ ହରମୋନ୍: ଟେଷ୍ଟୋଷ୍ଟେରନ୍)

• ନାରୀଙ୍କ ପରିବର୍ତ୍ତନ: ସ୍ତନର ବିକାଶ, ଚର୍ମ କୋମଳ ହେବା, ଋତୁସ୍ରାବ ଆରମ୍ଭ ହେବା। (ମୁଖ୍ୟ ହରମୋନ୍: ଇଷ୍ଟ୍ରୋଜେନ୍ ଓ ପ୍ରୋଜେଷ୍ଟେରନ୍)

କ) ପୁରୁଷ ଜନନ ତନ୍ତ୍ର (Male Reproductive System)

ଅଙ୍ଗ (Organ)	କାର୍ଯ୍ୟ (Function)
୧. ଶୁକ୍ରାଶୟ (Testis)	ଶରୀର ବାହାରେ ଏକ ଥଳି (Scrotum) ଭିତରେ ଦୁଇଟି ଥାଏ। ଏଠାରେ ଶୁକ୍ରାଣୁ (Sperm) ଓ ଟେଷ୍ଟୋଷ୍ଟେରନ୍ ହରମୋନ୍ ତିଆରି ହୁଏ। ⚠️ ଶୁକ୍ରାଣୁ ତିଆରି ପାଇଁ ଶରୀର ତାପମାତ୍ରା ଠାରୁ ୨-୩°C କମ୍ ତାପମାତ୍ରା ଦରକାର।
୨. ଶୁକ୍ରବାହୀ ନଳୀ (Vas deferens)	ଶୁକ୍ରାଶୟରୁ ଶୁକ୍ରାଣୁକୁ ମୂତ୍ରମାର୍ଗ ଆଡ଼କୁ ନିଏ।
୩. ଗ୍ରନ୍ଥି (Prostate & Seminal Vesicle)	ଏଗୁଡ଼ିକ ଏକ ତରଳ ପଦାର୍ଥ କ୍ଷରଣ କରନ୍ତି ଯାହା ଶୁକ୍ରାଣୁକୁ ପୋଷଣ ଯୋଗାଏ ଏବଂ ଗତିଶୀଳ କରାଏ। (ଶୁକ୍ରାଣୁ + ତରଳ ପଦାର୍ଥ = ବୀର୍ଯ୍ୟ/Semen)
୪. ମୂତ୍ରମାର୍ଗ (Urethra)	ଶୁକ୍ରାଣୁ ଓ ମୂତ୍ର ନିଷ୍କାସନ ପାଇଁ ଏକ ସାଧାରଣ ପଥ।
୫. ଶିଶ୍ନ (Penis)	ମୈଥୁନ ସମୟରେ ଶୁକ୍ରାଣୁକୁ ସ୍ତ୍ରୀ ଯୋନି ପଥରେ ଛାଡ଼ିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।

ଖ) ସ୍ତ୍ରୀ ଜନନ ତନ୍ତ୍ର (Female Reproductive System)

ଅଙ୍ଗ (Organ)	କାର୍ଯ୍ୟ (Function)
୧. ଡିମ୍ବାଶୟ (Ovary)	ଉଦର ଗହ୍ୱର ଭିତରେ ଦୁଇଟି ଥାଏ। ଏଠାରେ ଡିମ୍ବାଣୁ (Egg/Ovum) ତିଆରି ହୁଏ। ଏହା ଇଷ୍ଟ୍ରୋଜେନ୍ ହରମୋନ୍ ମଧ୍ୟ କ୍ଷରଣ କରେ।
୨. ଡିମ୍ବବାହୀ ନଳୀ (Fallopian Tube)	ଡିମ୍ବାଶୟରୁ ବାହାରିଥିବା ଡିମ୍ବାଣୁ ଏହି ବାଟ ଦେଇ ଯାଏ। ⭐ ଏଠାରେ ନିଷେକ (Fertilization) ସମ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
୩. ଗର୍ଭାଶୟ (Uterus)	ଏକ ମାଂସଳ ଥଳି ଯେଉଁଠାରେ ଶିଶୁର (ଭ୍ରୂଣ) ବିକାଶ ହୁଏ।
୪. ଗ୍ରୀବା (Cervix)	ଗର୍ଭାଶୟର ମୁଖ।
୫. ଯୋନି (Vagina)	ଶୁକ୍ରାଣୁ ପ୍ରବେଶ ଓ ଶିଶୁ ଜନ୍ମର ପଥ।

Explore

ଗ) ନିଷେକ ଓ ଭ୍ରୂଣ ବିକାଶ (Fertilization & Embryo Development)

1. ମୈଥୁନ ସମୟରେ ଶୁକ୍ରାଣୁ ଯୋନି ପଥରେ ପ୍ରବେଶ କରି ଉପରକୁ ଗତି କରେ।

2. ନିଷେକ: ଡିମ୍ବବାହୀ ନଳୀରେ ଶୁକ୍ରାଣୁ ଓ ଡିମ୍ବାଣୁର ମିଳନ ହୋଇ ଯୁଗ୍ମଜ (Zygote) ଗଠନ ହୁଏ।

3. ରୋପଣ (Implantation): ଯୁଗ୍ମଜ ବିଭାଜିତ ହୋଇ ଭ୍ରୂଣ (Embryo) ରେ ପରିଣତ ହୁଏ ଏବଂ ଗର୍ଭାଶୟର ନରମ କାନ୍ଥରେ ଲାଗିରହେ।

4. ପ୍ଲାସେଣ୍ଟା (Placenta/ଅମରା):

   • ଏହା ଏକ ଚକତି ସଦୃଶ ଟିସୁ ଯାହା ମା' ଓ ଭ୍ରୂଣ ମଧ୍ୟରେ ସଂଯୋଗ ସ୍ଥାପନ କରେ।

   • କାର୍ଯ୍ୟ: ମା' ରକ୍ତରୁ ଗ୍ଲୁକୋଜ୍, ପୋଷକ ଓ ଅମ୍ଳଜାନ ଭ୍ରୂଣକୁ ଯୋଗାଏ।

   • ଭ୍ରୂଣର ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ତୁ ପ୍ଲାସେଣ୍ଟା ମାଧ୍ୟମରେ ମା' ରକ୍ତକୁ ଆସି ବାହାରିଯାଏ।

5. ଗର୍ଭାବସ୍ଥା (Gestation): ମଣିଷରେ ଭ୍ରୂଣର ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିକାଶ ପାଇଁ ପ୍ରାୟ ୯ ମାସ (୨୮୦ ଦିନ) ସମୟ ଲାଗେ।

6. ପ୍ରସବ (Parturition): ଗର୍ଭାଶୟର ପେଶୀ ସଙ୍କୋଚନ ହେବା ଫଳରେ ଶିଶୁ ଜନ୍ମ ହୁଏ।

ଘ) ଋତୁସ୍ରାବ (Menstruation)

• ପ୍ରତି ମାସରେ ଡିମ୍ବାଶୟ ଗୋଟିଏ ଡିମ୍ବାଣୁ ନିର୍ଗତ କରେ ଏବଂ ଗର୍ଭାଶୟ ନିଜକୁ ଗର୍ଭଧାରଣ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରେ (କାନ୍ଥ ମୋଟା ଓ ରକ୍ତପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ)।

• ଯଦି ଡିମ୍ବାଣୁର ନିଷେକ ନ ହୁଏ, ତେବେ ଗର୍ଭାଶୟର ସେହି ମୋଟା ଅନ୍ତଃଆବରଣ ଭାଙ୍ଗିଯାଏ।

• ଏହା ରକ୍ତ ଓ ଶ୍ଳେଷ୍ମା ଆକାରରେ ଯୋନି ପଥ ଦେଇ ନିର୍ଗତ ହୁଏ। ଏହାକୁ ଋତୁସ୍ରାବ କୁହାଯାଏ।

• ଏହା ପ୍ରାୟ ୨୮-୩୦ ଦିନରେ ଥରେ ହୁଏ ଏବଂ ୨-୮ ଦିନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରହେ।

୬. ଜନନ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ (Reproductive Health) 🏥

(i) ଯୌନ ସଂକ୍ରମିତ ରୋଗ (Sexually Transmitted Diseases - STDs)

ଅସୁରକ୍ଷିତ ଯୌନ ସମ୍ପର୍କ ଦ୍ଵାରା ଏହି ରୋଗ ଜଣଙ୍କ ଠାରୁ ଅନ୍ୟ ଜଣକୁ ବ୍ୟାପିଥାଏ।

(ii) ପରିବାର ନିୟୋଜନ / ଜନ୍ମ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ (Contraception Methods)

ଜନସଂଖ୍ୟା ବୃଦ୍ଧି ରୋକିବା ପାଇଁ ଏବଂ ସୁସ୍ଥ ପରିବାର ପାଇଁ ଅଦରକାରୀ ଗର୍ଭଧାରଣକୁ ଏଡାଇବା।

• Vasectomy = Vas deferens (ପୁରୁଷ ନଳୀ)।

• Tubectomy = Fallopian Tube (ମହିଳା ନଳୀ)।

(iii) ଭ୍ରୂଣ ହତ୍ୟା (Female Foeticide)

• ଆମ ଦେଶରେ ଅଲ୍‌ଟ୍ରାସାଉଣ୍ଡ୍ ମାଧ୍ୟମରେ ଗର୍ଭସ୍ଥ ଶିଶୁର ଲିଙ୍ଗ ନିରୂପଣ କରି କନ୍ୟା ଭ୍ରୂଣ ହତ୍ୟା କରିବା ଏକ ଅପରାଧ।

• ଏହା ସମାଜରେ ପୁରୁଷ ଓ ମହିଳା ଅନୁପାତ (Sex Ratio) କମାଇଦେଉଛି, ଯାହା ଚିନ୍ତାର ବିଷୟ।

📝 ପରୀକ୍ଷା ପାଇଁ Tips & Key Points:

1. DNA: ଜୀବକୋଷର ନକ୍ସା ବା ବ୍ଲୁ-ପ୍ରିଣ୍ଟ।

2. ନିଷେକ ସ୍ଥାନ (Site of Fertilization): ଡିମ୍ବବାହୀ ନଳୀ (Fallopian tube)।

3. ଶିଶୁ ବିକାଶ ସ୍ଥାନ: ଗର୍ଭାଶୟ (Uterus)।

4. HIV-AIDS: ଏହାର କୌଣସି ସ୍ଥାୟୀ ଚିକିତ୍ସା ନାହିଁ, 'ସଚେତନତା ହିଁ ଏକମାତ୍ର ପ୍ରତିକାର'।

5. ପାର୍ଥକ୍ୟ ଦର୍ଶାଅ:

   • ଅଲିଙ୍ଗୀ ଜନନ vs ଲିଙ୍ଗୀୟ ଜନନ

   • ସ୍ୱ-ପରାଗଣ vs ପର-ପରାଗଣ

   • ଶୁକ୍ରବାହୀ ନଳୀ vs ଡିମ୍ବବାହୀ ନଳୀ