୧. ଉପକ୍ରମ (Introduction)

ଯେଉଁ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା ପିତାମାତାଙ୍କର ଗୁଣ ବା ଲକ୍ଷଣ (Traits) ସେମାନଙ୍କର ସନ୍ତାନସନ୍ତତି ମାନଙ୍କ ନିକଟକୁ ସଞ୍ଚାରିତ ହୁଏ, ତାହାକୁ ବଂଶାନୁକ୍ରମ ବା ବଂଶଗତି (Heredity) କୁହାଯାଏ ।

ଏହା ବ୍ୟତୀତ, ଗୋଟିଏ ଜାତିର ଜୀବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କିଛି ଭିନ୍ନତା ପରିଲକ୍ଷିତ ହୁଏ, ଯାହାକୁ ବିଭେଦନ (Variation) କୁହାଯାଏ ।

ମୁଖ୍ୟ ବିନ୍ଦୁ:

• ଜିନ୍ (Gene): ବଂଶଗତିର ମୌଳିକ ଏକକ ।

• ଗ୍ରେଗର୍ ଜୋହାନ୍ ମେଣ୍ଡେଲ୍ (Gregor Johann Mendel): ତାଙ୍କୁ "ଜିନ୍ ତତ୍ତ୍ଵର ଜନକ" (Father of Genetics) କୁହାଯାଏ ।

---

୨. ମେଣ୍ଡେଲଙ୍କ ପରୀକ୍ଷା (Mendel’s Experiments) 🌱

ମେଣ୍ଡେଲ୍ ନିଜ ପରୀକ୍ଷା ପାଇଁ ମଟର ଗଛ (Garden Pea - Pisum sativum) କୁ ବାଛିଥିଲେ ।

କାହିଁକି ମଟର ଗଛ? (Why Pea Plant?)

1. ଏହାର ଆୟୁଷ କମ୍ (ଅଳ୍ପ ଦିନରେ ଫଳ ଧରେ) ।

2. ଏଥିରେ ବିପରୀତ ଗୁଣ (Contrasting characters) ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ (ଯେପରିକି ଡେଙ୍ଗା-ଗେଡ଼ା, ହଳଦିଆ-ସବୁଜ) ।

3. ଏହା ଉଭୟ ସ୍ୱ-ପରାଗଣ (Self-pollination) ଓ ପର-ପରାଗଣ (Cross-pollination) ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ ।

---

୩. ଏକ-ସଙ୍କରଣ (Monohybrid Cross) 🎋

ଯେତେବେଳେ କେବଳ ଗୋଟିଏ ଯୋଡ଼ା ବିପରୀତ ଗୁଣକୁ ନେଇ ସଙ୍କରଣ କରାଯାଏ, ତାହାକୁ ଏକ-ସଙ୍କରଣ କୁହାଯାଏ ।

ଉଦାହରଣ: ଡେଙ୍ଗା ଗଛ (Tall - TT) ଓ ଗେଡ଼ା ଗଛ (Dwarf - tt) ମଧ୍ୟରେ ସଙ୍କରଣ ।

ପରୀକ୍ଷା ପ୍ରଣାଳୀ:

1. ପିତୃ ପୁରୁଷ (P-Generation): ଡେଙ୍ଗା (TT) x ଗେଡ଼ା (tt)

2. ପ୍ରଥମ ପିଢ଼ି (F1 Generation): ସମସ୍ତ ଗଛ ଡେଙ୍ଗା ହେଲେ (Tt) । କାରଣ ଡେଙ୍ଗା ଗୁଣଟି ପ୍ରଭାବୀ (Dominant) ।

3. ଦ୍ୱିତୀୟ ପିଢ଼ି (F2 Generation): F1 ଗଛ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ୱ-ପରାଗଣ ହେବା ଫଳରେ ଉଭୟ ଡେଙ୍ଗା ଓ ଗେଡ଼ା ଗଛ ସୃଷ୍ଟି ହେଲେ ।

ଫଳାଫଳ (Results):

ଅନୁପାତ (Ratio)	ମୂଲ୍ୟ (Value)
Phenotypic Ratio (ଦୃଶ୍ୟରୂପ)	3 : 1 (୩ଟି ଡେଙ୍ଗା : ୧ଟି ଗେଡ଼ା)
Genotypic Ratio (ଜିନ୍ ରୂପ)	1 : 2 : 1 (୧ TT : ୨ Tt : ୧ tt)

💡 Trick to Remember:

• Mono (ଏକ) means 3:1 (Simple ratio).

• F1 ରେ କେବଳ Dominant (ପ୍ରଭାବୀ) ଗୁଣ ଦେଖାଯାଏ ।

---

୪. ଦ୍ୱି-ସଙ୍କରଣ (Dihybrid Cross) 🟡🟢

ଦୁଇ ଯୋଡ଼ା ବିପରୀତ ଗୁଣକୁ ନେଇ କରାଯାଉଥିବା ସଙ୍କରଣ ।

ଉଦାହରଣ: ଗୋଲ୍ ଓ ହଳଦିଆ ମଞ୍ଜି (Round Yellow - RRYY) ଏବଂ ଖାଲଢିପ ଓ ସବୁଜ ମଞ୍ଜି (Wrinkled Green - rryy) ।

F2 ପିଢ଼ିର ଅନୁପାତ:

9 : 3 : 3 : 1

• ୯ ଭାଗ: ଗୋଲ୍ - ହଳଦିଆ (Round Yellow)

• ୩ ଭାଗ: ଗୋଲ୍ - ସବୁଜ (Round Green)

• ୩ ଭାଗ: ଖାଲଢିପ - ହଳଦିଆ (Wrinkled Yellow)

• ୧ ଭାଗ: ଖାଲଢିପ - ସବୁଜ (Wrinkled Green)

---

୫. ଲିଙ୍ଗ ନିରୂପଣ (Sex Determination) 🚻

ମନୁଷ୍ୟ ଶରୀରରେ କିପରି ପୁଅ କିମ୍ବା ଝିଅ ଜନ୍ମ ହେବେ, ତାହା କ୍ରୋମୋଜୋମ୍ ଦ୍ୱାରା ସ୍ଥିର ହୁଏ ।

• ମନୁଷ୍ୟ କୋଷରେ ମୋଟ ୨୩ ଯୋଡ଼ା (46ଟି) କ୍ରୋମୋଜୋମ୍ ଥାଏ ।

• ସେଥିମଧ୍ୟରୁ ୨୨ ଯୋଡ଼ା Autosomes ଏବଂ ୧ ଯୋଡ଼ା Sex Chromosome ।

ପୁରୁଷ ଓ ସ୍ତ୍ରୀ କ୍ରୋମୋଜୋମ୍:

• 🚹 ପୁରୁଷ (Male): XY (ଗୋଟିଏ X ଓ ଗୋଟିଏ Y)

• 🚺 ମହିଳା (Female): XX (ଦୁଇଟି ଯାକ X)

ପ୍ରକ୍ରିୟା:

ଯଦି ପୁରୁଷର X କ୍ରୋମୋଜୋମ୍ ମହିଳାର X ସହ ମିଳିତ ହୁଏ ➝ XX (କନ୍ୟା ସନ୍ତାନ)

ଯଦି ପୁରୁଷର Y କ୍ରୋମୋଜୋମ୍ ମହିଳାର X ସହ ମିଳିତ ହୁଏ ➝ XY (ପୁତ୍ର ସନ୍ତାନ)

Note: ସନ୍ତାନର ଲିଙ୍ଗ ନିରୂପଣ ପାଇଁ କେବଳ ପିତା (Father) ଦାୟୀ, କାରଣ କେବଳ ପିତାଙ୍କ ପାଖରେ Y କ୍ରୋମୋଜୋମ୍ ଥାଏ ।

---

୬. ବିବର୍ତ୍ତନ (Evolution) 🐒🚶‍♂️

ପୃଥିବୀରେ ସରଳ ଜୀବରୁ ଜଟିଳ ଜୀବ ସୃଷ୍ଟି ହେବାର ଧୀର ଓ ନିରନ୍ତର ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ବିବର୍ତ୍ତନ କୁହାଯାଏ ।

ମୁଖ୍ୟ ତତ୍ତ୍ଵ (Important Theories):

A. ଲାମାର୍କଙ୍କ ବାଦ (Lamarckism)

• ବୈଜ୍ଞାନିକ: Jean-Baptiste Lamarck

• ତତ୍ତ୍ଵ: ଉପାର୍ଜିତ ଲକ୍ଷଣର ବଂଶାନୁକ୍ରମ (Inheritance of Acquired Characters) ।

• ଉଦାହରଣ: ଜିରାଫ୍‌ର ବେକ ଲମ୍ବା ହେବା । ଉଚ୍ଚ ଗଛରୁ ପତ୍ର ଖାଇବା ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରିବା ଫଳରେ ବେକ ଲମ୍ବା ହୋଇଗଲା ।

B. ଡାରଉଇନ୍‌ଙ୍କ ବାଦ (Darwinism)

• ବୈଜ୍ଞାନିକ: Charles Darwin

• ପୁସ୍ତକ: The Origin of Species

• ତତ୍ତ୍ଵ: ପ୍ରାକୃତିକ ଉଦ୍‌ବରଣ (Natural Selection) ।

• ମୁଳ କଥା: "ଯୋଗ୍ୟତମର ଉଦ୍‌ବର୍ତ୍ତନ" (Survival of the Fittest) । ପ୍ରକୃତି ସେହି ଜୀବକୁ ବଞ୍ଚିବାକୁ ଦିଏ ଯେ ପରିବେଶ ସହ ନିଜକୁ ଖାପ ଖୁଆଇ ପାରେ ।

---

୭. ବିବର୍ତ୍ତନର ପ୍ରମାଣ (Evidences of Evolution) 🦴

ବିବର୍ତ୍ତନ ସତରେ ଘଟିଛି ବୋଲି ଜାଣିବା ପାଇଁ ନିମ୍ନଲିଖିତ ପ୍ରମାଣ ମିଳେ:

୧. ସମଜାତ ଅଙ୍ଗ (Homologous Organs)

• ଗଠନ: ସମାନ (Structure is same)

• କାର୍ଯ୍ୟ: ଅଲଗା (Function is different)

• ଉଦାହରଣ: ମଣିଷର ହାତ, ପକ୍ଷୀର ଡେଣା, ଘୋଡ଼ାର ଅଗ୍ରପଦ ।

• ଏହା ସୂଚାଏ ଯେ ଆମ ସମସ୍ତଙ୍କର ପୂର୍ବଜ (Ancestor) ଏକ ।

୨. ଅସମଜାତ ଅଙ୍ଗ (Analogous Organs)

• ଗଠନ: ଅଲଗା (Structure is different)

• କାର୍ଯ୍ୟ: ସମାନ (Function is same)

• ଉଦାହରଣ: ପକ୍ଷୀର ଡେଣା ଓ ପ୍ରଜାପତିର ଡେଣା (ଉଭୟ ଉଡ଼ିବା ପାଇଁ ବ୍ୟବହାର ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ଗଠନ ଅଲଗା) ।

୩. ଜୀବାଶ୍ମ (Fossils) 🦕

• ପୁରାତନ କାଳରେ ମୃତ ଜୀବମାନଙ୍କର ଶରୀରର ଅଂଶ ବା ଛାପ ମାଟି ତଳେ ପଥର ପାଲଟି ଯାଇଥିଲେ, ତାହାକୁ ଜୀବାଶ୍ମ କୁହାଯାଏ ।

• Archeopteryx (ଆର୍କିଓପ୍ଟେରିକ୍ସ): ଏହା ସରୀସୃପ ଓ ପକ୍ଷୀ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ଏକ ସଂଯୋଗକାରୀ ଜୀବାଶ୍ମ ।

---

📝 ପାର୍ଥକ୍ୟ ଦର୍ଶାଅ (Differences Table)

ସମଜାତ ଅଙ୍ଗ (Homologous)	ଅସମଜାତ ଅଙ୍ଗ (Analogous)
୧. ଅନ୍ତର୍ଗଠନ ସମାନ ।	୧. ଅନ୍ତର୍ଗଠନ ଭିନ୍ନ ।
୨. କାର୍ଯ୍ୟ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ।	୨. କାର୍ଯ୍ୟ ସମାନ ।
୩. ଉଦାହରଣ: ମଣିଷ ହାତ ଓ ବେଙ୍ଗର ଗୋଡ଼ ।	୩. ଉଦାହରଣ: ଚେମେଣିଆ ଡେଣା ଓ ପକ୍ଷୀ ଡେଣା ।

---

💡 ପରୀକ୍ଷା ପାଇଁ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ (Important Tips)

• Genotype ମାନେ ଜିନ୍‌ର ଗଠନ (ଯଥା TT, Tt) ।

• Phenotype ମାନେ ବାହ୍ୟ ରୂପ (ଯଥା ଡେଙ୍ଗା, ଗେଡ଼ା) ।

• ମେଣ୍ଡେଲଙ୍କ ନିୟମଗୁଡ଼ିକ ହେଲା:

  1. ପୃଥକୀକରଣ ନିୟମ (Law of Segregation)

  2. ସ୍ୱାଧୀନ ଅପବ୍ୟୁହନ ନିୟମ (Law of Independent Assortment)