ଏଠାରେ ଦଶମ ଶ୍ରେଣୀ ଜୀବବିଜ୍ଞାନ ବହିର ତୃତୀୟ ଅଧ୍ୟାୟ : ପରିବହନ ଓ ସଞ୍ଚାଳନ (Transportation and Circulation) ପାଇଁ ପରୀକ୍ଷା ଉପଯୋଗୀ Note (Study Material) ପ୍ରସ୍ତୁତ କରାଯାଇଛି ।

🫀 ଅଧ୍ୟାୟ - ୩ : ପରିବହନ ଓ ସଞ୍ଚାଳନ (Transportation and Circulation)

୧. ପରିବହନର ସଂଜ୍ଞା (Introduction)

ଜୀବ ଶରୀରର ପ୍ରତ୍ୟେକ କୋଷକୁ ଖାଦ୍ୟ, ଜଳ, ଅମ୍ଳଜାନ ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଆବଶ୍ୟକୀୟ ଉପାଦାନ ପହଞ୍ଚାଇବା ଏବଂ କୋଷରୁ ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ତୁ ନିଷ୍କାସନ କରିବା ପାଇଁ ଉଦ୍ଦିଷ୍ଟ ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ପରିବହନ ଓ ସଞ୍ଚାଳନ କୁହାଯାଏ ।

୨. ଉଦ୍ଭିଦରେ ପରିବହନ (Transport in Plants)

ଉଦ୍ଭିଦରେ ପରିବହନ ମୁଖ୍ୟତଃ ଦୁଇଟି ସଂବାହୀ ଟିସୁ ଦ୍ଵାରା ହୁଏ:

1. ଜାଇଲେମ୍ (Xylem): ଜଳ ଓ ଖଣିଜ ଲବଣ ପରିବହନ କରେ ।

2. ଫ୍ଲୋଏମ୍ (Phloem): ଖାଦ୍ୟ (ଶ୍ଵେତସାର) ପରିବହନ କରେ ।

💡 Trick to Remember:

• Xylem (ଜାଇଲେମ୍) $\rightarrow$ ଜଳ (Jal) ପରିବହନ କରେ ।

• Phloem (ଫ୍ଲୋଏମ୍) $\rightarrow$ ଫଳ/ଖାଦ୍ୟ (Food) ପରିବହନ କରେ ।

(କ) ଜଳ ପରିବହନ (Water Transport):

• ଉଦ୍ଭିଦ ଚେରର ମୂଳଲୋମ (Root hair) ସାହାଯ୍ୟରେ ମାଟିରୁ ଜଳ ଶୋଷଣ କରେ ।

• ଏହା ପାରସୃତି (Osmosis) ଓ ବିସରଣ (Diffusion) ପ୍ରକ୍ରିୟା ଦ୍ଵାରା ହୁଏ 1 ।

   

   

• ଜଳ ପରିବହନର ତିନୋଟି ମୁଖ୍ୟ ତତ୍ତ୍ଵ:

  1. କୈଶିକ ଆକର୍ଷଣ (Capillarity): ସରୁ ନଳୀ (ଜାଇଲେମ୍) ଦେଇ ଜଳ କିଛି ବାଟ ଉପରକୁ ଉଠେ । ଛୋଟ ଗଛ ପାଇଁ ଏହା ଉପଯୋଗୀ ।

  2. ମୂଳଜ ଚାପ (Root Pressure): ଚେରର କୋଷରେ ସୃଷ୍ଟି ହେଉଥିବା ଚାପ ଜଳକୁ ଠେଲି ଉପରକୁ ପଠାଏ ।

  3. ସଂସକ୍ତି ତତ୍ତ୍ଵ ଓ ଉଚ୍ଛେଦନ (Cohesion Theory & Transpiration Pull): ଏହା ସବୁଠାରୁ ଗୁରୁତ୍ଵପୂର୍ଣ୍ଣ ।

     • ଉଚ୍ଛେଦନ (Transpiration): ପତ୍ରର ଷ୍ଟୋମାଟା (Stomata) ଦେଇ ଜଳ ବାଷ୍ପ ଆକାରରେ ବାହାରିଯାଏ ।

     • ଏହା ଫଳରେ ଏକ ଶୋଷଣ ବଳ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ ଯାହାକୁ ଉଚ୍ଛେଦନ ସ୍ରୋତ (Transpiration stream) କୁହାଯାଏ ।

     • ଜଳ ଅଣୁ-ଅଣୁ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ଆକର୍ଷଣକୁ ସଂସକ୍ତି ବଳ (Cohesion force) କୁହାଯାଏ, ଯାହା ଜଳଧାରାକୁ ଛିଣ୍ଡିବାକୁ ଦିଏନାହିଁ 2 ।

        

        

(ଖ) ପୋଷକର ସ୍ଥାନାନ୍ତରଣ (Translocation):

• ପତ୍ରରେ ପ୍ରସ୍ତୁତ ଖାଦ୍ୟ (ଶ୍ଵେତସାର) ଫ୍ଲୋଏମ୍ ଟିସୁ ଦ୍ଵାରା ଉଦ୍ଭିଦର ବିଭିନ୍ନ ଅଂଶକୁ (ଉର୍ଦ୍ଧ୍ବ, ନିମ୍ନ ଓ ପାର୍ଶ୍ଵ ଦିଗରେ) ପରିବାହିତ ହୁଏ ।

• ଉତ୍ସ (Source) ରୁ ଜମାଭୁକ୍ତ ଅଂଶ (Sink) କୁ ଖାଦ୍ୟ ଯାଏ ।

୩. ମଣିଷ ଶରୀରର ପରିବହନ ସଂସ୍ଥା (Transport in Humans)

ମଣିଷର ପରିବହନ ସଂସ୍ଥା ମୁଖ୍ୟତଃ ରକ୍ତ (Blood), ହୃତ୍‌ପିଣ୍ଡ (Heart) ଏବଂ ରକ୍ତବାହିନୀ (Blood Vessels) କୁ ନେଇ ଗଠିତ ।

(କ) ରକ୍ତ (Blood):

• ରକ୍ତ ଏକ ତରଳ ସଂଯୋଜକ ଟିସୁ ।

• ଏଥିରେ ପ୍ଲାଜ୍‌ମା (Plasma) ଏବଂ ତିନି ପ୍ରକାର ରକ୍ତ କଣିକା ଥାଏ:

  1. ଲୋହିତ ରକ୍ତ କଣିକା (RBC): ଅମ୍ଳଜାନ ପରିବହନ କରେ । ଏଥିରେ ହିମୋଗ୍ଲୋବିନ୍ ଥାଏ ।

  2. ଶ୍ଵେତ ରକ୍ତ କଣିକା (WBC): ରୋଗ ପ୍ରତିରୋଧକ ଶକ୍ତି ଯୋଗାଏ ।

  3. ଅଣୁଚକ୍ରିକା (Platelets): ରକ୍ତ ଜମାଟ ବାନ୍ଧିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ ।

(ଖ) ରକ୍ତ ବାହିନୀ (Blood Vessels):

୪. ହୃତ୍‌ପିଣ୍ଡର ଗଠନ ଓ କାର୍ଯ୍ୟ (Structure & Function of Heart)

• ଅବସ୍ଥିତି: ଦୁଇ ଫୁସ୍‌ଫୁସ୍ ମଧ୍ୟରେ, ବକ୍ଷ ଗହ୍ଵରରେ ସାମାନ୍ୟ ବାମ ପଟକୁ ଢଳି ରହିଥାଏ ।

• ପ୍ରକୋଷ୍ଠ (Chambers): ମଣିଷ ହୃତ୍‌ପିଣ୍ଡ ୪ ପ୍ରକୋଷ୍ଠ ବିଶିଷ୍ଟ:

  1. ଦକ୍ଷିଣ ଅଳିନ୍ଦ (Right Atrium)

  2. ବାମ ଅଳିନ୍ଦ (Left Atrium)

  3. ଦକ୍ଷିଣ ନିଳୟ (Right Ventricle)

  4. ବାମ ନିଳୟ (Left Ventricle)

• କପାଟିକା (Valves):

  • ଦକ୍ଷିଣ ଅଳିନ୍ଦ ଓ ନିଳୟ ମଧ୍ୟରେ: ତିନି ପାଖୁଡ଼ା ବିଶିଷ୍ଟ (Tricuspid) କପାଟିକା ।

  • ବାମ ଅଳିନ୍ଦ ଓ ନିଳୟ ମଧ୍ୟରେ: ଦୁଇ ପାଖୁଡ଼ା ବିଶିଷ୍ଟ (Bicuspid/Mitral) କପାଟିକା ।

  • ରକ୍ତବାହିନୀ ଓ ନିଳୟ ମଧ୍ୟରେ: ଅର୍ଦ୍ଧଚନ୍ଦ୍ରାକୃତି (Semilunar) କପାଟିକା ।

💡 Trick: "R-T" (Right - Tricuspid) ଏବଂ "L-B" (Left - Bicuspid).

• ରକ୍ତ ସଞ୍ଚାଳନ (Circulation):

  1. ଦକ୍ଷିଣ ଅଳିନ୍ଦ: ଶରୀରରୁ ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳଯୁକ୍ତ ରକ୍ତ (Deoxygenated blood) ମହାଶିରା ଦ୍ଵାରା ଏଠାକୁ ଆସେ ।

  2. ଦକ୍ଷିଣ ନିଳୟ: ଏଠାରୁ ରକ୍ତ ଫୁସ୍‌ଫୁସ୍ ଧମନୀ ଦେଇ ଫୁସ୍‌ଫୁସ୍‌କୁ ଯାଏ (ଅମ୍ଳଜାନ ପାଇଁ) ।

  3. ବାମ ଅଳିନ୍ଦ: ଫୁସ୍‌ଫୁସ୍‌ରୁ ଅମ୍ଳଜାନଯୁକ୍ତ ରକ୍ତ (Oxygenated blood) ଫୁସ୍‌ଫୁସ୍ ଶିରା ଦେଇ ଏଠାକୁ ଆସେ ।

  4. ବାମ ନିଳୟ: ଏଠାରୁ ରକ୍ତ ମହାଧମନୀ (Aorta) ଦେଇ ସାରା ଶରୀରକୁ ଯାଏ ।

•  

  ଦ୍ବୈତ ସଞ୍ଚାଳନ (Double Circulation): ରକ୍ତ ଗୋଟିଏ ଚକ୍ରରେ ହୃତ୍‌ପିଣ୍ଡ ମଧ୍ୟ ଦେଇ ଦୁଇଥର ପ୍ରବାହିତ ହୁଏ, ତେଣୁ ଏହାକୁ ଦ୍ବୈତ ସଞ୍ଚାଳନ କୁହାଯାଏ 3 ।

   

   

• ରକ୍ତଚାପ (Blood Pressure):

  • ସୁସ୍ଥ ଲୋକର ରକ୍ତଚାପ: 120/80 mm Hg ।

  • ସିଷ୍ଟୋଲିକ୍ (Systolic): 120 (ସଂକୋଚନ ଚାପ) ।

  • ଡାୟାଷ୍ଟୋଲିକ୍ (Diastolic): 80 (ଶିଥୁଳନ ଚାପ) ।

  • ମାପିବା ଯନ୍ତ୍ର: ସ୍ଫିଗ୍‌ମୋମାନୋମିଟର (Sphygmomanometer) ।

୫. ରକ୍ତ ଜମାଟ ବାନ୍ଧିବା (Blood Clotting)

ଶରୀରର କୌଣସି ସ୍ଥାନ କଟିଗଲେ ରକ୍ତସ୍ରାବ ବନ୍ଦ କରିବା ପାଇଁ ରକ୍ତ ଜମାଟ ବାନ୍ଧେ । ଏହାର ମୁଖ୍ୟ ସୋପାନଗୁଡ଼ିକ ହେଲା:

1. ନଷ୍ଟ ହୋଇଥିବା ଟିସୁ ଓ ଅଣୁଚକ୍ରିକାରୁ ଥ୍ରୋମ୍ବୋପ୍ଲାଷ୍ଟିନ୍ (Thromboplastin) ନିର୍ଗତ ହୁଏ ।

2. ଏହା ରକ୍ତର ପ୍ରୋଥ୍ରୋମ୍ବିନ୍ (Prothrombin) କୁ ଥ୍ରୋମ୍ବିନ୍ (Thrombin) ରେ ପରିଣତ କରେ (Ca++ ସାହାଯ୍ୟରେ) ।

3. ଥ୍ରୋମ୍ବିନ୍ ରକ୍ତର ଫାଇବ୍ରିନୋଜେନ୍ (Fibrinogen) କୁ ଫାଇବ୍ରିନ୍ (Fibrin) ଜାଲରେ ପରିଣତ କରେ ।

4. ଏହି ଜାଲରେ ରକ୍ତ କଣିକା ଛନ୍ଦି ହୋଇ ଜମାଟ ବାନ୍ଧେ 4 ।

    

    

୬. ରକ୍ତ ବର୍ଗ (Blood Groups)

• ଆବିଷ୍କାରକ: କାର୍ଲ ଲ୍ୟାଣ୍ଡଷ୍ଟେଇନର୍ (Karl Landsteiner) ।

• ରକ୍ତ ବର୍ଗ ମୁଖ୍ୟତଃ ଏଣ୍ଟିଜେନ୍ (Antigen) ଓ ଏଣ୍ଟିବଡି (Antibody) ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ ।

• Rh Factor: ଯଦି ରକ୍ତରେ Rh ଏଣ୍ଟିଜେନ୍ ଥାଏ, ତେବେ ପଜିଟିଭ୍ (+ve) ଏବଂ ନଥିଲେ ନେଗେଟିଭ୍ (-ve) ।

🌟 ଗୁରୁତ୍ଵପୂର୍ଣ୍ଣ ତଥ୍ୟ (Important Points)

• ଧମନୀ ରେ ସାଧାରଣତଃ ବିଶୁଦ୍ଧ ରକ୍ତ ପ୍ରବାହିତ ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ଫୁସ୍‌ଫୁସ୍ ଧମନୀ ରେ ଦୂଷିତ ରକ୍ତ ପ୍ରବାହିତ ହୁଏ ।

• ଶିରା ରେ ସାଧାରଣତଃ ଦୂଷିତ ରକ୍ତ ପ୍ରବାହିତ ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ଫୁସ୍‌ଫୁସ୍ ଶିରା ରେ ବିଶୁଦ୍ଧ ରକ୍ତ ପ୍ରବାହିତ ହୁଏ ।

• ହୃତ୍‌ପିଣ୍ଡର ବାମ ପାର୍ଶ୍ଵରେ ଅମ୍ଳଜାନଯୁକ୍ତ ରକ୍ତ ଏବଂ ଡାହାଣ ପାର୍ଶ୍ଵରେ ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳଯୁକ୍ତ ରକ୍ତ ଥାଏ ।

• ମାଛର ହୃତ୍‌ପିଣ୍ଡ ୨-ପ୍ରକୋଷ୍ଠ ବିଶିଷ୍ଟ ଏବଂ ବେଙ୍ଗର ୩-ପ୍ରକୋଷ୍ଠ ବିଶିଷ୍ଟ ।

• ହିପାରିନ୍ (Heparin) ଶରୀର ଭିତରେ ରକ୍ତ ଜମାଟ ବାନ୍ଧିବାକୁ ଦିଏନାହିଁ ।