୧. ଶ୍ଵସନର ସଂଜ୍ଞା (Definition)

ଯେଉଁ ଜୈବ-ରାସାୟନିକ ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ କୋଷ ମଧ୍ୟରେ ଖାଦ୍ୟ (ମୁଖ୍ୟତଃ ଗ୍ଲୁକୋଜ୍) ର ଜାରଣ ଘଟି ଶକ୍ତି ମୋଚିତ ହୁଏ, ତାହାକୁ ଶ୍ଵସନ କୁହାଯାଏ ।

• ଏହା ଏକ ଅପଚୟ ବା ବିଧ୍ଵଂସୀ ପ୍ରକ୍ରିୟା (Catabolic Process), କାରଣ ଏଥିରେ ଖାଦ୍ୟ ଭାଙ୍ଗି ଶକ୍ତି ମିଳେ ।

• ସମୀକରଣ:

୨. ଶ୍ଵସନର ପ୍ରକାରଭେଦ (Types of Respiration)

ଶ୍ଵସନ ମୁଖ୍ୟତଃ ଦୁଇ ପ୍ରକାରର:

| ଖୁବ୍ କମ୍ ଶକ୍ତି (2 ATP) ମିଳେ ।

| | ଶେଷ ଉତ୍ପାଦ: ଓ ଜଳ । | ଶେଷ ଉତ୍ପାଦ: ଇଥାନଲ୍/ଲାକ୍‌ଟିକ୍ ଏସିଡ୍ । |

୩. କୋଷୀୟ ଶ୍ଵସନର ବିଭିନ୍ନ ପର୍ଯ୍ୟାୟ

ଗ୍ଲୁକୋଜ୍ () ହେଉଛି ଶ୍ଵସନର ମୁଖ୍ୟ ଆଧାର । ଏହାର ଜାରଣ ୩ଟି ମୁଖ୍ୟ ସୋପାନରେ ହୁଏ:

(କ) ଗ୍ଲାଇକୋଲିସିସ୍ (Glycolysis):

• ସ୍ଥାନ: କୋଷଜୀବକ (Cytoplasm) ।
• ଏଥିରେ ୬-କାର୍ବନ୍ ଯୁକ୍ତ ଗ୍ଲୁକୋଜ୍, ୩-କାର୍ବନ୍ ଯୁକ୍ତ ପାଇରୁଭେଟ୍ (Pyruvate) ରେ ପରିଣତ ହୁଏ ।
• ଏଥିପାଇଁ ଅମ୍ଳଜାନ ଆବଶ୍ୟକ ହୁଏନାହିଁ ।

ATP: ଏଥିରେ ୨ଟି ATP ଖର୍ଚ୍ଚ ହୁଏ ଓ ୪ଟି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ (ନିଟ୍ ଲାଭ = ୨ ATP) ।

(ଖ) ସାଇଟ୍ରିକ୍ ଅମ୍ଳ ଚକ୍ର (Citric Acid Cycle / Krebs Cycle):

• ସ୍ଥାନ: ମାଇଟୋକଣ୍ଡ୍ରିଆର ମାଟ୍ରିକ୍ସ (Matrix) ।

• ପାଇରୁଭେଟ୍ ମାଇଟୋକଣ୍ଡ୍ରିଆ ମଧ୍ୟକୁ ପ୍ରବେଶ କରେ (ଅମ୍ଳଜାନ ଉପସ୍ଥିତିରେ) ।

• ଏହା ସାର ହାନ୍‌ସ୍ କ୍ରେବ୍‌ସ ଆବିଷ୍କାର କରିଥିବାରୁ ଏହାକୁ କ୍ରେବ୍‌ସ ଚକ୍ର ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ ।

• ପ୍ରଥମେ ଉତ୍ପାଦିତ ହେଉଥିବା ଅମ୍ଳଟି ହେଲା ସାଇଟ୍ରିକ୍ ଅମ୍ଳ (Citric acid) ।

• ଏହି ଚକ୍ରରେ , ଓ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ଏବଂ ନିର୍ଗତ ହୁଏ ।

(ଗ) ଇଲେକ୍‌ଟ୍ରନ୍ ପରିବହନ ସଂସ୍ଥା (Electron Transport System - ETS):

• ସ୍ଥାନ: ମାଇଟୋକଣ୍ଡ୍ରିଆର ଅନ୍ତଃଝିଲ୍ଲୀ (Inner membrane) ।
• ଏଠାରେ ଜାରିତ ସହକାରକ (NADH, FADH$_2$) ରୁ ଇଲେକ୍‌ଟ୍ରନ୍ ଓ ପ୍ରୋଟୋନ୍ ବାହାରି ଶକ୍ତି ମୋଚନ କରନ୍ତି ।
• ଶେଷରେ ଇଲେକ୍‌ଟ୍ରନ୍ ଓ ପ୍ରୋଟୋନ୍ ଅମ୍ଳଜାନ ସହ ମିଶି ଜଳ () ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି ।

💡 Trick to Remember: G - K - E (Glycolysis - Krebs cycle - ETS) C - M - M (Cytoplasm - Matrix - Membrane)

୪. କିଣ୍ଵନ (Fermentation)

ଅମ୍ଳଜାନ ଅଭାବରେ ପାଇରୁଭେଟ୍‌ର ପରିଣତିକୁ କିଣ୍ଵନ କୁହାଯାଏ ।

1. ସୁରାସାର କିଣ୍ଵନ (Alcoholic Fermentation):

• ଜୀବ: ଇଷ୍ଟ୍ (Yeast) ।
• ଉତ୍ପାଦ: ଇଥାନଲ୍ (ମଦ), ଓ ଶକ୍ତି ।

2. ଲାକ୍‌ଟିକ୍ ଅମ୍ଳ କିଣ୍ଵନ (Lactic Acid Fermentation):

• ଜୀବ: ଆମ ଶରୀରର ପେଶୀ କୋଷ (Muscle cells) ।
• ଅତ୍ୟଧିକ ପରିଶ୍ରମ କଲେ ଅମ୍ଳଜାନ ଅଭାବରୁ ପେଶୀରେ ଲାକ୍‌ଟିକ୍ ଅମ୍ଳ ଜମା ହୁଏ, ଫଳରେ ବାକୁଲା (Cramps) ହୁଏ ।

୫. ମଣିଷର ଶ୍ଵସନ ତନ୍ତ୍ର (Human Respiratory System)

ମଣିଷ ଶ୍ଵସନ ତନ୍ତ୍ରର ମୁଖ୍ୟ ଅଂଶଗୁଡ଼ିକ ହେଲା:

1. ନାସାରନ୍ଧ୍ର ଓ ନାସାପଥ (Nostrils & Nasal Cavity): ବାୟୁ ପ୍ରବେଶ ପଥ । ଏଠାରେ ବାୟୁ ଉଷୁମ ଓ ଓଦାଳିଆ ହୁଏ ଏବଂ ଧୂଳିକଣା ଛାଣି ହୋଇଯାଏ ।

2. ଗ୍ରସନୀ (Pharynx): ଖାଦ୍ୟନଳୀ ଓ ଶ୍ଵାସନଳୀର ଛକ । ଏଥିରେ ଗ୍ଲଟିସ୍ (Glottis) ନାମକ ଦ୍ଵାର ଥାଏ ।

3. ଶ୍ଵାସନଳୀ (Trachea): ଏହା ବକ୍ଷ ଗହ୍ଵରକୁ ଯାଇଥାଏ । ଏହାର କାନ୍ଥରେ 'C' ଆକୃତିର ତରୁଣାସ୍ଥି (Cartilage) ଥାଏ, ଯାହା ନଳୀକୁ ଚାପି ହେବାକୁ ଦିଏ ନାହିଁ । ଏହାର ଆରମ୍ଭରେ ସ୍ୱରପେଟିକା (Larynx) ଥାଏ ।

4. ଶ୍ଵାସନଳିକା (Bronchi & Bronchioles): ଶ୍ଵାସନଳୀ ଦୁଇ ଭାଗ ହୋଇ ଫୁସ୍‌ଫୁସ୍ ଭିତରକୁ ଯାଏ ।

5. ଫୁସ୍‌ଫୁସ୍ (Lungs): ବକ୍ଷ ଗହ୍ଵରର ଦୁଇ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଥାଏ । ଦକ୍ଷିଣ ଫୁସ୍‌ଫୁସ୍ ୩ ଭାଗ ଓ ବାମ ଫୁସ୍‌ଫୁସ୍ ୨ ଭାଗ ବିଶିଷ୍ଟ ।

6. ବାୟୁ କୋଠରୀ (Alveoli): ଫୁସ୍‌ଫୁସ୍ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଥଳି । ଏଠାରେ ଗ୍ୟାସ୍ ବିନିମୟ ( ଗ୍ରହଣ ଓ ବର୍ଜନ) ହୋଇଥାଏ ।

⚠️ Important Note: ଖାଦ୍ୟ ଗିଳିବା ବେଳେ ଅଧିଜିହ୍ୱା (Epiglottis) ଶ୍ଵାସନଳୀର ଦ୍ଵାର (Glottis) କୁ ବନ୍ଦ କରେ, ଫଳରେ ଖାଦ୍ୟ ଶ୍ଵାସନଳୀକୁ ଯାଏ ନାହିଁ ।

୬. ଶ୍ଵାସକ୍ରିୟା (Mechanism of Breathing)

ଶ୍ଵାସକ୍ରିୟା ଦୁଇଟି ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ହୁଏ:

• ଶ୍ଵାସ (Inspiration):

• ମଧ୍ୟଚ୍ଛଦା (Diaphragm) ସଙ୍କୁଚିତ ହୋଇ ତଳକୁ ଯାଏ (ସମତଳ ହୁଏ) ।

• ପଞ୍ଜରା ହାଡ଼ (Ribs) ଉପରକୁ ଉଠେ ।

• ବକ୍ଷ ଗହ୍ଵରର ଆୟତନ ବଢ଼େ ବାୟୁ ଫୁସ୍‌ଫୁସ୍ ଭିତରକୁ ପଶେ ।

• ପ୍ରଶ୍ଵାସ (Expiration):

• ମଧ୍ୟଚ୍ଛଦା ଓ ପଞ୍ଜରା ହାଡ଼ ପୂର୍ବ ସ୍ଥାନକୁ ଫେରିଆସନ୍ତି ।

• ବକ୍ଷ ଗହ୍ଵରର ଆୟତନ କମେ ବାୟୁ ବାହାରକୁ ବାହାରିଯାଏ ।

୭. ଅନ୍ୟ ଜୀବମାନଙ୍କର ଶ୍ଵସନ ଅଙ୍ଗ

|

🌟 Exam Tricks & Tips (ମନେରଖିବାର କୌଶଳ)

1. ATP କ’ଣ?

• ଏହା ହେଉଛି "ଶକ୍ତି ମୁଦ୍ରା" (Energy Currency) ।
• ପୂରା ନାମ: Adenosine Triphosphate ।
• 1 ATP 30.5 kJ ଶକ୍ତି ।

2. ଗ୍ୟାସ୍ ବିନିମୟ କେଉଁଠି ହୁଏ?

• ଉଦ୍ଭିଦରେ: ପତ୍ରଛିଦ୍ର (Stomata) ଦେଇ ।

• ପ୍ରାଣୀ (ମଣିଷ): ବାୟୁ କୋଠରୀ (Alveoli) ରେ ।

3. Difference between Breathing & Respiration:

Breathing (ଶ୍ଵାସକ୍ରିୟା): କେବଳ ପବନ ନେବା ଓ ଛାଡ଼ିବା (ଭୌତିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା) ।

Respiration (ଶ୍ଵସନ): ଖାଦ୍ୟ ଭାଙ୍ଗି ଶକ୍ତି ମିଳିବା (ରାସାୟନିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା) ।