ବିଭାଗ - କ (୨ ନମ୍ବର ବିଶିଷ୍ଟ ପ୍ରଶ୍ନ)

(20 Questions of 2 Marks each)

1. ଶ୍ଵସନ (Respiration) କାହାକୁ କୁହାଯାଏ ? [2 Marks] ଉତ୍ତର: ଯେଉଁ ଜୈବ-ରାସାୟନିକ ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ କୋଷ ମଧ୍ୟରେ ଖାଦ୍ୟ (ମୁଖ୍ୟତଃ ଗ୍ଲୁକୋଜ୍) ର ଜାରଣ ଘଟି ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳ, ଜଳ ଏବଂ ଶକ୍ତି ମୋଚିତ ହୁଏ, ତାହାକୁ ଶ୍ଵସନ କୁହାଯାଏ ।

2. ATP କୁ କାହିଁକି ‘ଶକ୍ତି ମୁଦ୍ରା’ (Energy Currency) କୁହାଯାଏ ? [2 Marks] ଉତ୍ତର: ଶ୍ଵସନ ବେଳେ ଉତ୍ପନ୍ନ ଶକ୍ତି ATP ଅଣୁରେ ସଞ୍ଚିତ ହୋଇ ରହେ । କୋଷର ବିଭିନ୍ନ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ଶକ୍ତି ଆବଶ୍ୟକ ହେଲେ ATP ଭାଙ୍ଗି ଶକ୍ତି ଯୋଗାଏ, ତେଣୁ ଏହାକୁ ଶକ୍ତି ମୁଦ୍ରା କୁହାଯାଏ ।

3. ଗ୍ଲାଇକୋଲିସିସ୍ (Glycolysis) କ’ଣ ? [2 Marks] ଉତ୍ତର: ଶ୍ଵସନର ପ୍ରଥମ ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ କୋଷଜୀବକ ମଧ୍ୟରେ ୬-କାର୍ବନ୍ ବିଶିଷ୍ଟ ଗ୍ଲୁକୋଜ୍ ଅଣୁ ଭାଙ୍ଗି ଦୁଇଟି ୩-କାର୍ବନ୍ ବିଶିଷ୍ଟ ପାଇରୁଭେଟ୍ ରେ ପରିଣତ ହେବା ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ଗ୍ଲାଇକୋଲିସିସ୍ କୁହାଯାଏ ।

4. ସୁରାସାର କିଣ୍ଵନ (Alcoholic Fermentation) କହିଲେ କ’ଣ ବୁଝ ? [2 Marks] ଉତ୍ତର: ଅମ୍ଳଜାନ ଅନୁପସ୍ଥିତିରେ ଇଷ୍ଟ୍ (Yeast) କୋଷରେ ପାଇରୁଭେଟ୍ ଭାଙ୍ଗି ଇଥାନଲ୍, ଏବଂ ଅଳ୍ପ ପରିମାଣର ଶକ୍ତି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ । ଏହାକୁ ସୁରାସାର କିଣ୍ଵନ କୁହାଯାଏ ।

5. ଆମ ପେଶୀରେ ବାକୁଲା (Cramps) କାହିଁକି ହୁଏ ? [2 Marks] ଉତ୍ତର: ହଠାତ୍ କଠିନ ପରିଶ୍ରମ କଲେ ପେଶୀ କୋଷରେ ଅମ୍ଳଜାନ ଅଭାବ ଦେଖାଦିଏ । ଫଳରେ ପାଇରୁଭେଟ୍‌ର ବାୟୁ ଅପଜୀବୀ ଶ୍ଵସନ ଘଟି ଲାକ୍‌ଟିକ୍ ଅମ୍ଳ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ, ଯାହା ବାକୁଲା ସୃଷ୍ଟି କରେ ।

6. ଷ୍ଟୋମାଟା (Stomata) ର କାର୍ଯ୍ୟ କ’ଣ ? [2 Marks]

ଉତ୍ତର: ଉଦ୍ଭିଦର ପତ୍ରରେ ଥିବା ଛିଦ୍ର ବା ଷ୍ଟୋମାଟା ଦେଇ ବାୟୁମଣ୍ଡଳରୁ ଗ୍ରହଣ ଓ ବର୍ଜନ ହୁଏ । ଏହା ଶ୍ଵସନ ଓ ଆଲୋକଶ୍ଳେଷଣରେ ଗ୍ୟାସ୍ ବିନିମୟରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ ।

7. ବାତରନ୍ଧ୍ର (Lenticels) କ’ଣ ? [2 Marks] ଉତ୍ତର: ପୁରୁଣା କାଣ୍ଡ ବା ଗଛର ବକଳରେ ଥିବା ଛୋଟ ଛୋଟ ଛିଦ୍ରକୁ ବାତରନ୍ଧ୍ର କୁହାଯାଏ । ଏହା ଦ୍ଵାରା କାଣ୍ଡ ଭିତରର ସଜୀବ କୋଷଗୁଡ଼ିକ ପରିବେଶ ସହ ଗ୍ୟାସ୍ ବିନିମୟ କରନ୍ତି ।

8. ମାଛ କିପରି ଶ୍ଵାସକ୍ରିୟା କରେ ? [2 Marks]

ଉତ୍ତର: ମାଛ ଜଳରେ ଦ୍ରବୀଭୂତ ଅମ୍ଳଜାନକୁ ଗ୍ରହଣ କରେ । ଏହାର ଶ୍ଵସନ ଅଙ୍ଗ ହେଉଛି ଗାଲି (Gills) । ପାଟି ବାଟେ ପାଣି ନେଇ ଗାଲି ଦେଇ ଛାଡ଼ିବା ବେଳେ ରକ୍ତନଳୀ ଦ୍ଵାରା ଅମ୍ଳଜାନ ଶୋଷିତ ହୁଏ ।

9. ଅସରପାର ଶ୍ଵାସକ୍ରିୟା କିପରି ହୁଏ ? [2 Marks] ଉତ୍ତର: ଅସରପାର ଶରୀର ପାର୍ଶ୍ୱରେ ୧୦ ଯୋଡ଼ା ଛିଦ୍ର ବା ଶ୍ଵାସରନ୍ଧ୍ର (Spiracles) ଥାଏ । ଏହା ସହ ସଂଯୁକ୍ତ ଶ୍ଵାସନଳୀ ଜରିଆରେ ବାୟୁ ସିଧାସଳଖ କୋଷ ନିକଟରେ ପହଞ୍ଚେ ।

10. ନାସାପଥର କାର୍ଯ୍ୟ କ’ଣ ? [2 Marks] ଉତ୍ତର: ନାସାପଥ ଦେଇ ବାୟୁ ଗଲାବେଳେ ତାହା ଉଷୁମ ଓ ଓଦାଳିଆ ହୁଏ । ଏଠାରେ ଥିବା ଲୋମ ଓ ଶ୍ଳେଷ୍ମା ଝିଲ୍ଲୀ ଧୂଳିକଣାକୁ ଅଟକାଇ ଫୁସ୍‌ଫୁସ୍‌କୁ ସୁରକ୍ଷା ଦିଏ ।

11. ଅଧିଜିହ୍ୱା (Epiglottis) ର ଗୁରୁତ୍ଵ ଲେଖ । [2 Marks] ଉତ୍ତର: ଗ୍ରସନୀରେ ଶ୍ଵାସନଳୀର ଦ୍ଵାରକୁ ଗ୍ଲଟିସ୍ କୁହାଯାଏ । ଖାଦ୍ୟ ଗିଳିବା ସମୟରେ ଅଧିଜିହ୍ୱା (Epiglottis) ଗ୍ଲଟିସ୍‌କୁ ଘୋଡ଼ାଇ ରଖେ, ଫଳରେ ଖାଦ୍ୟ ଶ୍ଵାସନଳୀ ଭିତରକୁ ଯାଏ ନାହିଁ ।

12. ସ୍ୱରପେଟିକା (Larynx) କ’ଣ ? [2 Marks] ଉତ୍ତର: ଶ୍ଵାସନଳୀର ଆରମ୍ଭରେ ଥିବା ଏକ ବାକ୍ସ ଭଳି ଅଂଶକୁ ସ୍ୱରପେଟିକା କୁହାଯାଏ । ଏଥିରେ ଥିବା ଭୋକାଲ୍ କର୍ଡ (Vocal cord) କମ୍ପନ ଦ୍ଵାରା ଶବ୍ଦ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ ।

13. ଶ୍ଵାସନଳୀ (Trachea) ଚାପି ହୋଇଯାଏ ନାହିଁ କାହିଁକି ? [2 Marks] ଉତ୍ତର: ଶ୍ଵାସନଳୀର କାନ୍ଥରେ 'C' ଆକୃତିର ତରୁଣାସ୍ଥି (Cartilage) ରହିଥାଏ । ଏହା ନଳୀକୁ ଦୃଢ଼ତା ଯୋଗାଏ ଏବଂ ବାୟୁ ଚଳାଚଳ ସମୟରେ ଚାପି ହେବାକୁ ଦିଏ ନାହିଁ ।

14. ମଧ୍ୟଚ୍ଛଦା (Diaphragm) କ’ଣ ? [2 Marks] ଉତ୍ତର: ବକ୍ଷ ଗହ୍ଵର ଓ ଉଦର ଗହ୍ଵର ମଝିରେ ଥିବା ଏକ ଗମ୍ବୁଜ ଆକାରର ମାଂସପେଶୀକୁ ମଧ୍ୟଚ୍ଛଦା କୁହାଯାଏ । ଏହା ଶ୍ଵାସକ୍ରିୟାରେ (ସଙ୍କୋଚନ ଓ ପ୍ରସାରଣ ଦ୍ଵାରା) ମୁଖ୍ୟ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରେ ।

15. ଅକ୍ସିହିମୋଗ୍ଲୋବିନ୍ (Oxyhaemoglobin) କ’ଣ ? [2 Marks] ଉତ୍ତର: ରକ୍ତର ଲୋହିତ କଣିକାରେ ଥିବା ହିମୋଗ୍ଲୋବିନ୍ ଅମ୍ଳଜାନ ସହ ମିଶି ଏକ ଅସ୍ଥାୟୀ ଯୌଗିକ ଗଠନ କରେ, ଯାହାକୁ ଅକ୍ସିହିମୋଗ୍ଲୋବିନ୍ କୁହାଯାଏ । ଏହା କୋଷ ନିକଟରେ ପହଞ୍ଚି ଅମ୍ଳଜାନ ମୁକ୍ତ କରେ ।

16. ବାୟୁ କୋଠରୀ (Alveoli) ର କାର୍ଯ୍ୟ କ’ଣ ? [2 Marks] ଉତ୍ତର: ଫୁସ୍‌ଫୁସ୍ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଥଳି ଗୁଡିକୁ ବାୟୁ କୋଠରୀ କୁହାଯାଏ । ଏହାର ପତଳା କାନ୍ଥ ଦେଇ ରକ୍ତ ଏବଂ ବାୟୁ ମଧ୍ୟରେ ଅମ୍ଳଜାନ ଓ ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳର ବିନିମୟ ଘଟେ ।

17. ଦହନ ଓ ଶ୍ଵସନ ମଧ୍ୟରେ ଗୋଟିଏ ପାର୍ଥକ୍ୟ ଲେଖ । [2 Marks] ଉତ୍ତର: ଦହନ ଏକ ଅନିୟନ୍ତ୍ରିତ ଓ ଦ୍ରୁତ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଯେଉଁଥିରେ ଉତ୍ତାପ ଓ ଆଲୋକ ମିଳେ, କିନ୍ତୁ ଶ୍ଵସନ ଏକ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ଜୈବିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଯେଉଁଥିରେ ଏନ୍‌ଜାଇମ୍ ସାହାଯ୍ୟରେ ଶକ୍ତି ମିଳେ ।

18. ଜିଆ କିପରି ଶ୍ଵାସକ୍ରିୟା କରେ ? [2 Marks] ଉତ୍ତର: ଜିଆର ଶ୍ଵସନ ଅଙ୍ଗ ହେଉଛି ତା’ର ଓଦାଳିଆ ଚର୍ମ । ଚର୍ମ ଦେଇ ସିଧାସଳଖ ବାୟୁମଣ୍ଡଳରୁ ଅମ୍ଳଜାନ ରକ୍ତକୁ ଯାଏ ଏବଂ ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳ ବାହାରକୁ ଆସେ ।

19. କ୍ରେବ୍‌ସ ଚକ୍ରର ଆବିଷ୍କାରକ କିଏ ଏବଂ ଏହା କେଉଁଠାରେ ହୁଏ ? [2 Marks] ଉତ୍ତର: କ୍ରେବ୍‌ସ ଚକ୍ରର ଆବିଷ୍କାରକ ହେଉଛନ୍ତି ସାର୍ ହାନ୍‌ସ୍ କ୍ରେବ୍‌ସ । ଏହା ମାଇଟୋକଣ୍ଡ୍ରିଆର ମାଟ୍ରିକ୍ସ (Matrix) ରେ ସମ୍ପାଦିତ ହୁଏ ।

20. ବାୟୁ ଉପଜୀବୀ ଶ୍ଵସନର ଶେଷ ଉତ୍ପାଦ ଗୁଡ଼ିକ କ’ଣ ? [2 Marks] ଉତ୍ତର: ବାୟୁ ଉପଜୀବୀ ଶ୍ଵସନର ଶେଷ ଉତ୍ପାଦଗୁଡ଼ିକ ହେଲା- ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳ (), ଜଳ () ଏବଂ ପ୍ରଚୁର ଶକ୍ତି (ATP) ।

ବିଭାଗ - ଖ (୩ ନମ୍ବର ବିଶିଷ୍ଟ ପ୍ରଶ୍ନ)

(15 Questions of 3 Marks each)

1. ଗ୍ଲାଇକୋଲିସିସ୍ ପ୍ରକ୍ରିୟା ବର୍ଣ୍ଣନା କର । [3 Marks] ଉତ୍ତର:

• ଏହା କୋଷୀୟ ଶ୍ୱସନର ପ୍ରଥମ ପର୍ଯ୍ୟାୟ ଯାହା କୋଷଜୀବକରେ ଘଟେ ।
• ଏଥିରେ ୬-କାର୍ବନ୍ ଯୁକ୍ତ ଗ୍ଲୁକୋଜ୍ ଅଣୁ ବିଭିନ୍ନ ଏନ୍‌ଜାଇମ୍ ସହାୟତାରେ ଭାଙ୍ଗି ଦୁଇଟି ୩-କାର୍ବନ୍ ଯୁକ୍ତ ପାଇରୁଭେଟ୍ ଅଣୁରେ ପରିଣତ ହୁଏ ।
• ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ୨ଟି ATP ଓ ୨ଟି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ । ଏଥିପାଇଁ ଅମ୍ଳଜାନର ଆବଶ୍ୟକତା ନାହିଁ ।

2. ସାଇଟ୍ରିକ୍ ଅମ୍ଳ ଚକ୍ର (Krebs Cycle) ସମ୍ବନ୍ଧରେ ଟୀକା ଲେଖ । [3 Marks]

ଉତ୍ତର:

• ଅମ୍ଳଜାନ ଉପସ୍ଥିତିରେ ପାଇରୁଭେଟ୍ ମାଇଟୋକଣ୍ଡ୍ରିଆର ମାଟ୍ରିକ୍ସକୁ ପ୍ରବେଶ କରେ ।
• ଏଠାରେ ଏହା ଚକ୍ରାକାର ପଥରେ ବିଭିନ୍ନ ଜୈବିକ ଅମ୍ଳରେ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୁଏ । ପ୍ରଥମ ଉତ୍ପାଦ ସାଇଟ୍ରିକ୍ ଅମ୍ଳ ହୋଇଥିବାରୁ ଏହାକୁ ସାଇଟ୍ରିକ୍ ଅମ୍ଳ ଚକ୍ର କୁହାଯାଏ ।
• ଏହି ଚକ୍ରରେ ନିର୍ଗତ ହୁଏ ଏବଂ , ଓ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ ।

3. ଫୁସ୍‌ଫୁସ୍ (Lungs) ର ଗଠନ ବର୍ଣ୍ଣନା କର । [3 Marks] ଉତ୍ତର:

• ମଣିଷର ବକ୍ଷ ଗହ୍ଵରର ଦୁଇ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଦୁଇଟି ଫୁସ୍‌ଫୁସ୍ ଅଛି । ଏହା ସ୍ପଞ୍ଜ ପରି ନରମ ।
• ଦକ୍ଷିଣ ଫୁସ୍‌ଫୁସ୍‌ଟି ବାମ ଅପେକ୍ଷା ଟିକେ ବଡ଼ ଏବଂ ଏହା ୩ଟି ଖଣ୍ଡ (Lobes) ବିଶିଷ୍ଟ । ବାମ ଫୁସ୍‌ଫୁସ୍ ୨ଟି ଖଣ୍ଡ ବିଶିଷ୍ଟ ।
• ଫୁସ୍‌ଫୁସ୍ ଭିତରେ ଶ୍ଵାସନଳିକା ଶାଖା ପ୍ରଶାଖାରେ ବିଭକ୍ତ ହୋଇ ଶେଷରେ ବାୟୁ କୋଠରୀରେ ପରିଣତ ହୋଇଥାଏ ।

4. ଉଦ୍ଭିଦରେ ଶ୍ଵସନ କିପରି ସମ୍ପାଦିତ ହୁଏ ? [3 Marks] ଉତ୍ତର: ଉଦ୍ଭିଦରେ ଶ୍ଵସନ ପାଇଁ କୌଣସି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଅଙ୍ଗ ନଥାଏ । ଏହା ବିସରଣ (Diffusion) ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ହୁଏ ।

• ପତ୍ର: ପତ୍ରର ଷ୍ଟୋମାଟା ଦେଇ ଗ୍ୟାସ୍ ବିନିମୟ ହୁଏ ।
• କାଣ୍ଡ: କାଣ୍ଡର ବାତରନ୍ଧ୍ର (Lenticels) ଦେଇ ।
• ଚେର: ମୂଳରମ (Root hair) ମାଟିକଣା ଭିତରେ ଥିବା ବାୟୁରୁ ଅମ୍ଳଜାନ ଗ୍ରହଣ କରେ ।

5. ଶ୍ଵାସ (Inspiration) ପ୍ରକ୍ରିୟା ବୁଝାଅ । [3 Marks] ଉତ୍ତର:

• ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ମଧ୍ୟଚ୍ଛଦା (Diaphragm) ସଙ୍କୁଚିତ ହୋଇ ତଳକୁ ଯାଏ (ସମତଳ ହୁଏ) ।
• ଆନ୍ତଃ-ପଞ୍ଜରା ମାଂସପେଶୀ ସଙ୍କୋଚନ ଫଳରେ ପଞ୍ଜରା ହାଡ଼ ଉପରକୁ ଉଠେ ।
• ଫଳରେ ବକ୍ଷ ଗହ୍ଵରର ଆୟତନ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ ଓ ବାୟୁଚାପ କମିଯାଏ । ତେଣୁ ବାୟୁମଣ୍ଡଳରୁ ବାୟୁ ଫୁସ୍‌ଫୁସ୍ ମଧ୍ୟକୁ ପ୍ରବେଶ କରେ ।

6. ପ୍ରଶ୍ଵାସ ଓ ନିଃଶ୍ଵାସ (Breathing) ଏବଂ ଶ୍ଵସନ (Respiration) ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ ଲେଖ । [3 Marks] ଉତ୍ତର:

7. ରକ୍ତ ଦ୍ଵାରା ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳର ପରିବହନ କିପରି ହୁଏ ? [3 Marks] ଉତ୍ତର: କୋଷରୁ ନିର୍ଗତ ରକ୍ତ ଦ୍ଵାରା ତିନୋଟି ଉପାୟରେ ପରିବହିତ ହୋଇ ଫୁସ୍‌ଫୁସ୍ ପାଖକୁ ଆସେ:

1. ପ୍ଲାଜ୍‌ମାରେ ଦ୍ରବୀଭୂତ ଅବସ୍ଥାରେ ।
2. କାର୍ବୋନିକ୍ ଅମ୍ଳ ରୂପେ ।
3. ବାଇକାର୍ବୋନେଟ୍ (Bicarbonate) ରୂପେ: ଅଧିକାଂଶ ଏହି ରୂପରେ ପରିବହିତ ହୁଏ ।

8. ନାସାପଥର ଗଠନ ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ଲେଖ । [3 Marks] ଉତ୍ତର:

• ନାସାରନ୍ଧ୍ର ଦେଇ ବାୟୁ ନାସାପଥରେ ପ୍ରବେଶ କରେ । ଏହା ଗ୍ରସନୀ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଲମ୍ବିଥାଏ ।
• ଏଥିରେ ଥିବା ସୂକ୍ଷ୍ମ ଲୋମ ଓ ଶ୍ଳେଷ୍ମା ଝିଲ୍ଲୀ ବାୟୁରୁ ଧୂଳିକଣା ଓ ଜୀବାଣୁକୁ ଛାଣିଦିଏ ।
• ନାସାପଥ ଦେଇ ଗଲାବେଳେ ବାୟୁ ଶରୀରର ତାପମାତ୍ରା ସହ ସମାନ ହୁଏ ଓ ଓଦାଳିଆ ରହେ ।

9. ବାୟୁ ଉପଜୀବୀ ଓ ବାୟୁ ଅପଜୀବୀ ଶ୍ଵସନ ମଧ୍ୟରେ ୩ଟି ପାର୍ଥକ୍ୟ ଦର୍ଶାଅ । [3 Marks] ଉତ୍ତର:

10. କିଣ୍ଵନ (Fermentation) କ’ଣ ? ଏହା କେତେ ପ୍ରକାର ? [3 Marks] ଉତ୍ତର: ଅମ୍ଳଜାନ ଅଭାବରେ ପାଇରୁଭେଟ୍‌ର ଅସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜାରଣକୁ କିଣ୍ଵନ କୁହାଯାଏ । ଏହା ମୁଖ୍ୟତଃ ଦୁଇ ପ୍ରକାରର:

1. ସୁରାସାର କିଣ୍ଵନ: ଇଷ୍ଟ୍ କୋଷରେ ହୁଏ, ଉତ୍ପାଦ- ଇଥାନଲ୍ ।
2. ଲାକ୍‌ଟିକ୍ ଅମ୍ଳ କିଣ୍ଵନ: ପେଶୀ କୋଷରେ ହୁଏ, ଉତ୍ପାଦ- ଲାକ୍‌ଟିକ୍ ଅମ୍ଳ ।

11. ଗ୍ୟାସ୍ ବିନିମୟ (Gas Exchange) ଫୁସ୍‌ଫୁସ୍‌ରେ କିପରି ହୁଏ ? [3 Marks]

ଉତ୍ତର:

• ବାୟୁ କୋଠରୀ (Alveoli) ର କାନ୍ଥ ଅତି ପତଳା ଏବଂ ଏହା ରକ୍ତକୈଶିକ ନଳୀ ଦ୍ଵାରା ଆବୃତ ।
• ବିସରଣ ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ବାୟୁ କୋଠରୀରୁ ଅମ୍ଳଜାନ ରକ୍ତ ଭିତରକୁ ଯାଏ ।
• ସେହିପରି ରକ୍ତରେ ଥିବା ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳ ବାୟୁ କୋଠରୀ ମଧ୍ୟକୁ ଚାଲିଆସେ ।

12. ATP ସିନ୍ଥେଜ୍ (ATP Synthase) ର ଭୂମିକା କ’ଣ ? [3 Marks] ଉତ୍ତର:

• ଇଲେକ୍‌ଟ୍ରନ୍ ପରିବହନ ସଂସ୍ଥା (ETS) ରେ ପ୍ରୋଟୋନ୍ () ଗୁଡ଼ିକ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ ପ୍ରୋଟୋନ୍ ବଳ (Proton Motive Force) ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି ।
• ଏହି ବଳ ବ୍ୟବହାର କରି ATP ସିନ୍ଥେଜ୍ ନାମକ ଏନ୍‌ଜାଇମ୍ ADP କୁ ATP ରେ ପରିଣତ କରେ ।

13. ଶ୍ଵସନ ହାର କେଉଁ କେଉଁ କାରକ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ ? [3 Marks] ଉତ୍ତର: ଶ୍ଵସନ ହାର ମୁଖ୍ୟତଃ ନିମ୍ନଲିଖିତ କାରକ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ:

1. ଅମ୍ଳଜାନର ସାନ୍ଦ୍ରତା: ଅଧିକ ଅମ୍ଳଜାନ ଥିଲେ ବାୟୁ ଉପଜୀବୀ ଶ୍ଵସନ ଭଲ ହୁଏ ।
2. ତାପମାତ୍ରା: ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ତାପମାତ୍ରାରେ ଏନ୍‌ଜାଇମ୍ ଭଲ କାମ କରେ ।
3. ଖାଦ୍ୟର ପରିମାଣ: କୋଷରେ ଗ୍ଲୁକୋଜର ଉପସ୍ଥିତି ।

14. ମଣିଷର ଶ୍ଵସନ ତନ୍ତ୍ରର ବିଭିନ୍ନ ଅଂଶର ନାମ କ୍ରମାନ୍ଵୟରେ ଲେଖ । [3 Marks] ଉତ୍ତର: ବାୟୁ ଚଳାଚଳ ପଥ ଅନୁସାରେ: ନାସାରନ୍ଧ୍ର ନାସାପଥ ଗ୍ରସନୀ ଗ୍ଲଟିସ୍ (ସ୍ୱରପେଟିକା) ଶ୍ଵାସନଳୀ (Trachea) ଶ୍ଵାସନଳିକା (Bronchi) ଫୁସ୍‌ଫୁସ୍ (Lungs) ବାୟୁ କୋଠରୀ (Alveoli) ।

15. ସାଲୋକସଂଶ୍ଲେଷଣ ଓ ଶ୍ଵସନ ମଧ୍ୟରେ ସମ୍ପର୍କ କ’ଣ ? [3 Marks] ଉତ୍ତର:

• ସାଲୋକସଂଶ୍ଲେଷଣରେ ଉଦ୍ଭିଦ ଗ୍ରହଣ କରି ଖାଦ୍ୟ (ଗ୍ଲୁକୋଜ) ଓ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରେ ।
• ଶ୍ଵସନରେ ଜୀବମାନେ ସେହି ଓ ଖାଦ୍ୟ ବ୍ୟବହାର କରି ଶକ୍ତି ଓ ଉତ୍ପନ୍ନ କରନ୍ତି ।
• ଏହିପରି ଭାବେ ଉଭୟ ପ୍ରକ୍ରିୟା ପରିବେଶରେ ଗ୍ୟାସ୍‌ର ସନ୍ତୁଳନ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି ।

ବିଭାଗ - ଗ (୪ ନମ୍ବର ବିଶିଷ୍ଟ ପ୍ରଶ୍ନ)

(8 Questions of 4 Marks each)

1. ମଣିଷ ଶ୍ଵସନ ତନ୍ତ୍ରର ଗଠନ ଏକ ନାମାଙ୍କିତ ଚିତ୍ର ସହ ବର୍ଣ୍ଣନା କର । [4 Marks]

ଉତ୍ତର: (ଛାତ୍ରଛାତ୍ରୀମାନେ ପାଠ୍ୟପୁସ୍ତକ ଅନୁସାରେ ଚିତ୍ର ଅଙ୍କନ କରିବେ) ବର୍ଣ୍ଣନା:

• ନାସାପଥ: ବାୟୁକୁ ଛାଣିବା ଓ ଉଷୁମ କରିବା ।
• ଗ୍ରସନୀ ଓ ସ୍ୱରପେଟିକା: ବାୟୁକୁ ଶ୍ଵାସନଳୀକୁ ପଠାଇବା ।
• ଶ୍ଵାସନଳୀ (Trachea): ବକ୍ଷ ଗହ୍ଵରକୁ ଲମ୍ବିଥାଏ, କାନ୍ଥରେ ତରୁଣାସ୍ଥି ଥାଏ ।
• ଫୁସ୍‌ଫୁସ୍: ମୁଖ୍ୟ ଶ୍ଵସନ ଅଙ୍ଗ । ଏହା ଭିତରେ ଶ୍ଵାସନଳିକା ଓ ବାୟୁ କୋଠରୀ ଥାଏ ଯେଉଁଠି ଗ୍ୟାସ୍ ବିନିମୟ ହୁଏ ।
• ମଧ୍ୟଚ୍ଛଦା: ଶ୍ଵାସକ୍ରିୟାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ ।

2. ଇଲେକ୍‌ଟ୍ରନ୍ ପରିବହନ ସଂସ୍ଥା (ETS) ର କାର୍ଯ୍ୟକାରିତା ବୁଝାଅ । [4 Marks] ଉତ୍ତର:

• ସ୍ଥାନ: ମାଇଟୋକଣ୍ଡ୍ରିଆର ଅନ୍ତଃଝିଲ୍ଲୀ ।
• ପ୍ରକ୍ରିୟା: ଗ୍ଲାଇକୋଲିସିସ୍ ଓ କ୍ରେବସ୍ ଚକ୍ରରୁ ମିଳିଥିବା **** ଓ **** ଏଠାରେ ଜାରିତ ହୁଅନ୍ତି ।
• ଏଥିରୁ ନିର୍ଗତ ଇଲେକ୍‌ଟ୍ରନ୍ () ଝିଲ୍ଲୀରେ ଥିବା ବାହକ ଅଣୁ ଦେଇ ଗତି କରେ ଓ ଶକ୍ତି ମୋଚନ କରେ ।
• ଏହି ଶକ୍ତି ବଳରେ ପ୍ରୋଟୋନ୍ () ଝିଲ୍ଲୀର ଏକ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଜମା ହୁଏ ।
• ATP ସିନ୍ଥେଜ୍ ଏନ୍‌ଜାଇମ୍ ମାଧ୍ୟମରେ ପ୍ରୋଟୋନ୍ ଫେରିଲା ବେଳେ ADP + Pi ATP ଗଠିତ ହୁଏ ।
• ଶେଷରେ ଇଲେକ୍‌ଟ୍ରନ୍ ଓ ପ୍ରୋଟୋନ୍ ଅମ୍ଳଜାନ ସହ ମିଶି ଜଳ () ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି ।

3. ବାୟୁ ଉପଜୀବୀ ଶ୍ଵସନର ତିନୋଟି ମୁଖ୍ୟ ପର୍ଯ୍ୟାୟ ଧାରାବାହିକ ଭାବେ ବୁଝାଅ । [4 Marks] ଉତ୍ତର: ୧. ଗ୍ଲାଇକୋଲିସିସ୍ (କୋଷଜୀବକରେ): ଗ୍ଲୁକୋଜ (6C) ୨ ପାଇରୁଭେଟ୍ (3C) + 2ATP + 2NADH$_2$ ୨. ସାଇଟ୍ରିକ୍ ଅମ୍ଳ ଚକ୍ର (ମାଇଟୋକଣ୍ଡ୍ରିଆ ମାଟ୍ରିକ୍ସରେ): ପାଇରୁଭେଟ୍ + ATP + NADH$_2$ + FADH$_2$ ୩. ଇଲେକ୍‌ଟ୍ରନ୍ ପରିବହନ ସଂସ୍ଥା (ମାଇଟୋକଣ୍ଡ୍ରିଆ ଅନ୍ତଃଝିଲ୍ଲୀରେ): NADH$_2$/FADH$_2$ ରୁ ଇଲେକ୍‌ଟ୍ରନ୍ ପ୍ରବାହ ATP ଗଠନ + ଜଳ ସୃଷ୍ଟି । ମୋଟ ଶକ୍ତି = ୩୮ ATP ।

4. ଶ୍ଵାସକ୍ରିୟା (Mechanism of Breathing) - ଶ୍ଵାସ ଓ ପ୍ରଶ୍ଵାସ କିପରି ସମ୍ପାଦିତ ହୁଏ ? [4 Marks] ଉତ୍ତର:

• ଶ୍ଵାସ (Inspiration): ମଧ୍ୟଚ୍ଛଦା ସଙ୍କୁଚିତ ହୋଇ ତଳକୁ ଖସେ ଏବଂ ପଞ୍ଜରା ହାଡ଼ ଉପରକୁ ଉଠେ । ଫଳରେ ବକ୍ଷ ଗହ୍ଵରର ଆୟତନ ବଢ଼େ, ବାୟୁ ଚାପ କମେ ଏବଂ ବାହାରୁ ବାୟୁ ଫୁସ୍‌ଫୁସ୍‌କୁ ପଶେ ।
• ନିଃଶ୍ଵାସ (Expiration): ମଧ୍ୟଚ୍ଛଦା ଓ ପଞ୍ଜରା ପେଶୀ ଶିଥିଳ ହୋଇ ନିଜ ସ୍ଥାନକୁ ଫେରନ୍ତି । ବକ୍ଷ ଗହ୍ଵରର ଆୟତନ କମେ, ବାୟୁ ଚାପ ବଢ଼େ ଏବଂ ଦୂଷିତ ବାୟୁ ( ଯୁକ୍ତ) ଫୁସ୍‌ଫୁସ୍‌ରୁ ବାହାରକୁ ବାହାରିଯାଏ ।

5. ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ଶ୍ଵସନ ଅଙ୍ଗ ସମ୍ପର୍କରେ ଏକ ତୁଳନାତ୍ମକ ବିବରଣୀ ଦିଅ (ଟେବୁଲ୍ ମାଧ୍ୟମରେ) । [4 Marks] ଉତ୍ତର:

6. ଗ୍ଲୁକୋଜ୍ ଅଣୁର ବିଖଣ୍ଡନ ପାଇଁ ଥିବା ବିଭିନ୍ନ ପଥ (Pathways) ଗୁଡ଼ିକ ରେଖାଚିତ୍ର ସାହାଯ୍ୟରେ ଦର୍ଶାଅ । [4 Marks] ଉତ୍ତର:

ବର୍ଣ୍ଣନା:

1. ଗ୍ଲୁକୋଜ (6-Carbon) ପାଇରୁଭେଟ୍ (3-Carbon) + ଶକ୍ତି
2. ପାଇରୁଭେଟ୍‌ର ପରିଣତି:

• (i) ଅମ୍ଳଜାନ ଅନୁପସ୍ଥିତିରେ (ଇଷ୍ଟ୍): ଇଥାନଲ୍ + + ଶକ୍ତି (୨ ATP)
• (ii) ଅମ୍ଳଜାନ ଅଭାବରେ (ପେଶୀ): ଲାକ୍‌ଟିକ୍ ଅମ୍ଳ + ଶକ୍ତି
• (iii) ଅମ୍ଳଜାନ ଉପସ୍ଥିତିରେ (ମାଇଟୋକଣ୍ଡ୍ରିଆ): + + ଶକ୍ତି (୩୮ ATP)

7. ଗ୍ୟାସ୍ ବିନିମୟ ଏବଂ ପରିବହନ (Exchange and Transport of Gases) କିପରି ହୁଏ ? [4 Marks] ଉତ୍ତର:

• ବିନିମୟ: ଫୁସ୍‌ଫୁସ୍‌ର ବାୟୁ କୋଠରୀରେ ଅଧିକ ଅମ୍ଳଜାନ ଥିବାରୁ ତାହା ରକ୍ତକୁ ଯାଏ ଏବଂ ରକ୍ତରୁ ଅଧିକ ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳ ବାୟୁ କୋଠରୀକୁ ଆସେ (ବିସରଣ ପ୍ରକ୍ରିୟା) ।
• ଅମ୍ଳଜାନ ପରିବହନ: ରକ୍ତର ହିମୋଗ୍ଲୋବିନ୍ ଅମ୍ଳଜାନ ସହ ମିଶି ଅକ୍ସିହିମୋଗ୍ଲୋବିନ୍ ରୂପେ କୋଷ ନିକଟକୁ ଯାଏ ।
• ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳ ପରିବହନ: କୋଷରୁ ବାହାରିଥିବା ରକ୍ତ ରସରେ ଦ୍ରବୀଭୂତ ହୋଇ କିମ୍ବା ବାଇକାର୍ବୋନେଟ୍ ଆୟନ ରୂପେ ଫୁସ୍‌ଫୁସ୍‌କୁ ଫେରେ ।

8. ଏକ ପରୀକ୍ଷା ଦ୍ଵାରା ପ୍ରମାଣ କର ଯେ ଶ୍ଵସନରେ ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳ () ନିର୍ଗତ ହୁଏ । [4 Marks] ଉତ୍ତର: ଉପକରଣ: ଏକ କାଚ ବୋତଲ, ଗଜା ମୁଗ (Germinating seeds), ଏକ ଛୋଟ ଟେଷ୍ଟ୍ ଟ୍ୟୁବ୍, ଚୂନ ପାଣି (Lime water), ଠିପି । ପଦ୍ଧତି:

1. କାଚ ବୋତଲରେ କିଛି ସତେଜ ଗଜା ମୁଗ ନିଅ ।
2. ଟେଷ୍ଟ୍ ଟ୍ୟୁବ୍‌ରେ ସଦ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତୁତ ଚୂନ ପାଣି ନେଇ ଏକ ସୂତା ସାହାଯ୍ୟରେ ବୋତଲ ଭିତରେ ଝୁଲାଇ ରଖ ।
3. ବୋତଲର ମୁହଁକୁ ଠିପି ଦ୍ଵାରା ଭଲଭାବେ ବନ୍ଦ କର ।
4. କିଛି ଘଣ୍ଟା ପରେ ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣ କର । ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣ: ଦେଖାଯିବ ଯେ ଟେଷ୍ଟ୍ ଟ୍ୟୁବ୍‌ରେ ଥିବା ଚୂନ ପାଣି ଧଳା (Milky) ରଙ୍ଗ ହୋଇଯାଇଛି । ସିଦ୍ଧାନ୍ତ: ଗଜା ମୁଗ ଶ୍ଵସନ କରିବା ସମୟରେ **** ଗ୍ୟାସ୍ ଛାଡ଼ିଲା, ଯାହା ଚୂନ ପାଣିକୁ ଧଳା କରିଦେଲା । ଏଥିରୁ ପ୍ରମାଣିତ ହୁଏ ଯେ ଶ୍ଵସନରେ ନିର୍ଗତ ହୁଏ ।