ଶ୍ଵସନ – Book Q A Class 10 ଜୀବ ବିଜ୍ଞାନ
୧. ମନୁଷ୍ୟ ଶ୍ଵାସତନ୍ତ୍ରର ନାମାଙ୍କିତ ଚିତ୍ର ଅଙ୍କନ କର ।
ଉତ୍ତର: (ନିମ୍ନରେ ମନୁଷ୍ୟ ଶ୍ୱାସତନ୍ତ୍ରର ଚିତ୍ର ପାଇଁ ସୂଚନା ଦିଆଗଲା, ପରୀକ୍ଷା ଖାତାରେ ଏହି ଚିତ୍ର ଅଙ୍କନ କରି ବିଭିନ୍ନ ଅଂଶ ଦର୍ଶାଇବ)
ଚିତ୍ରର ମୁଖ୍ୟ ଅଂଶ: ନାସାରନ୍ଧ୍ର (Nostril), ନାସାପଥ (Nasal cavity), ଗ୍ରସନୀ (Pharynx), ସ୍ୱରପେଟିକା (Larynx), ଶ୍ଵାସନଳୀ (Trachea), ଶ୍ଵାସନଳିକା (Bronchi), ଫୁସ୍ଫୁସ୍ (Lungs), ମଧ୍ୟଚ୍ଛଦା (Diaphragm) ।
୨. ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ସ୍ଥିତିରେ ଶ୍ଵସନ ବେଳେ ଗ୍ଲୁକୋଜ ଅଣୁ କିପରି ଭାଙ୍ଗେ ରେଖାଚିତ୍ରରେ ଦର୍ଶାଅ ।
ଉତ୍ତର: ଶ୍ଵସନ ବେଳେ ଗ୍ଲୁକୋଜ ଅଣୁର ବିଘଟନ ନିମ୍ନଲିଖିତ ତିନୋଟି ପଥରେ ହୋଇଥାଏ:
ରେଖାଚିତ୍ର ବର୍ଣ୍ଣନା: image
- ଗ୍ଲୁକୋଜ (୬-କାର୍ବନ୍ ଅଣୁ) ପାଇରୁଭେଟ୍ (୩-କାର୍ବନ୍ ଅଣୁ) + ଶକ୍ତି
- ⬇️ (ଅମ୍ଳଜାନ ଅନୁପସ୍ଥିତିରେ - ଇଷ୍ଟ କୋଷ) ଇଥାନଲ୍ + ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳ + ଶକ୍ତି
- ⬇️ (ଅମ୍ଳଜାନ ଅଭାବରେ - ପେଶୀ କୋଷ) ଲାକ୍ଟିକ୍ ଅମ୍ଳ + ଶକ୍ତି
- ⬇️ (ଅମ୍ଳଜାନ ଉପସ୍ଥିତିରେ - ମାଇଟୋକଣ୍ଡ୍ରିଆ) ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳ + ଜଳ + ଶକ୍ତି
୩. ସଂବାତନ ଓ ଗ୍ୟାସ ପରିବହନ କିପରି ହୁଏ ଲେଖ ।
ଉତ୍ତର: ସଂବାତନ (Ventilation):
- ଏହା ଏକ ଦୁଇ ପର୍ଯ୍ୟାୟ ବିଶିଷ୍ଟ ପ୍ରକ୍ରିୟା: ପ୍ରଶ୍ଵାସ (Inspiration) ଓ ନିଃଶ୍ଵାସ (Expiration) ।
- ପ୍ରଶ୍ଵାସ: ମଧ୍ୟଚ୍ଛଦା (Diaphragm) ସଙ୍କୁଚିତ ହୋଇ ସମତଳ ହୁଏ ଏବଂ ପଞ୍ଜରା ହାଡ଼ ଉପରକୁ ଉଠେ । ଫଳରେ ବକ୍ଷଗହ୍ଵରର ଆୟତନ ବଢ଼େ ଓ ବାୟୁ ଚାପ କମିଯାଏ, ତେଣୁ ବାୟୁମଣ୍ଡଳରୁ ବାୟୁ ଫୁସ୍ଫୁସ୍ ମଧ୍ୟକୁ ପ୍ରବେଶ କରେ ।
- ନିଃଶ୍ଵାସ: ମଧ୍ୟଚ୍ଛଦା ଓ ପଞ୍ଜରା ପେଶୀ ଶିଥିଳ ହୋଇ ପୂର୍ବ ଅବସ୍ଥାକୁ ଫେରନ୍ତି । ବକ୍ଷଗହ୍ଵରର ଆୟତନ କମିଯାଏ ଓ ବାୟୁ ଚାପ ବଢ଼ିବାରୁ ଫୁସ୍ଫୁସ୍ରୁ ବାୟୁ ବାହାରକୁ ନିଷ୍କାସିତ ହୁଏ ।
ଗ୍ୟାସ ପରିବହନ (Gas Transportation):
- ଫୁସ୍ଫୁସ୍ କୋଟରିକାରୁ ଅମ୍ଳଜାନ ବିସରଣ ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ରକ୍ତକୁ ଯାଏ । ରକ୍ତର ଲୋହିତ କଣିକାରେ ଥିବା ହିମୋଗ୍ଲୋବିନ୍ ଅମ୍ଳଜାନ ସହ ମିଶି ଅକ୍ସିହିମୋଗ୍ଲୋବିନ୍ ଗଠନ କରେ ଓ କୋଷ ନିକଟରେ ପହଞ୍ଚାଏ ।
- କୋଷରୁ ନିର୍ଗତ ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳ () ରକ୍ତ ଦ୍ଵାରା ବାହିତ ହୋଇ ଫୁସ୍ଫୁସ୍କୁ ଆସେ ଓ ସେଠାରୁ ବାହାରକୁ ନିଷ୍କାସିତ ହୁଏ ।
୪. ବାୟୁ ଅପଜୀବୀ ଶ୍ଵସନ ଓ ବାୟୁ ଉପଜୀବୀ ଶ୍ଵସନ ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ ଲେଖ ।
ଉତ୍ତର:
| ବିଷୟ | ବାୟୁ ଉପଜୀବୀ ଶ୍ଵସନ (Aerobic) | ବାୟୁ ଅପଜୀବୀ ଶ୍ଵସନ (Anaerobic) |
|---|---|---|
| ଅମ୍ଳଜାନ ଆବଶ୍ୟକତା | ଅମ୍ଳଜାନ () ଉପସ୍ଥିତିରେ ହୁଏ । | ଅମ୍ଳଜାନ () ଅନୁପସ୍ଥିତିରେ ହୁଏ । |
| ଜାରଣ | ଗ୍ଲୁକୋଜର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜାରଣ ଘଟେ । | ଗ୍ଲୁକୋଜର ଅସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜାରଣ ଘଟେ । |
| ଶେଷ ଉତ୍ପାଦ | ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳ () ଓ ଜଳ () । | ଇଥାନଲ୍, କିମ୍ବା ଲାକ୍ଟିକ୍ ଅମ୍ଳ । |
| ଶକ୍ତି ଉତ୍ପାଦନ | ଅଧିକ ଶକ୍ତି (38 ATP) ମିଳେ । | ଖୁବ୍ କମ୍ ଶକ୍ତି (2 ATP) ମିଳେ । |
| | |
୫. କୋଷୀୟ ଶ୍ୱସନ କ’ଣ ? ଗ୍ଲାଇକୋଲିସିସ୍ ଓ ସାଇଟ୍ରିକ୍ ଅମ୍ଳ ଚକ୍ର ବିଷୟରେ ଲେଖ ।
ଉତ୍ତର: କୋଷୀୟ ଶ୍ୱସନ: ଯେଉଁ ଜୈବ ରାସାୟନିକ ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ କୋଷ ମଧ୍ୟରେ ଖାଦ୍ୟ (ଗ୍ଲୁକୋଜ) ର ଜାରଣ ଘଟି ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳ, ଜଳ ଓ ଶକ୍ତି (ATP) ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ତାହାକୁ କୋଷୀୟ ଶ୍ୱସନ କୁହାଯାଏ ।
ଗ୍ଲାଇକୋଲିସିସ୍ (Glycolysis):
- ଏହା କୋଷଜୀବକ (Cytoplasm) ରେ ଘଟେ ।
- ଏଥିରେ 6-କାର୍ବନ ଯୁକ୍ତ ଗ୍ଲୁକୋଜ ଅଣୁ ଭାଙ୍ଗି ଦୁଇଟି 3-କାର୍ବନ ଯୁକ୍ତ ପାଇରୁଭିକ୍ ଅମ୍ଳ (Pyruvic acid) ରେ ପରିଣତ ହୁଏ ।
- ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ 2 ATP ଓ **** ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ । ଏଥିପାଇଁ ଅମ୍ଳଜାନ ଆବଶ୍ୟକ ହୁଏ ନାହିଁ ।
ସାଇଟ୍ରିକ୍ ଅମ୍ଳ ଚକ୍ର (Citric Acid Cycle):
- ଏହା ମାଇଟୋକଣ୍ଡ୍ରିଆର ମାଟ୍ରିକ୍ସ (Matrix) ରେ ଘଟେ ।
- ଅମ୍ଳଜାନ ଉପସ୍ଥିତିରେ ପାଇରୁଭିକ୍ ଅମ୍ଳ ମାଇଟୋକଣ୍ଡ୍ରିଆକୁ ପ୍ରବେଶ କରେ ।
- ଏହା ଚକ୍ରାକାରରେ ବିଭିନ୍ନ ଜୈବିକ ଅମ୍ଳରେ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୋଇ ଶକ୍ତି () ଓ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ ।
- ଏହାକୁ କ୍ରେବସ୍ ଚକ୍ର (Krebs Cycle) ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ ।
୬. କୋଷୀୟ ଶ୍ୱସନ ଆଧାର ବିଷୟରେ ଲେଖ ।
ଉତ୍ତର: କୋଷୀୟ ଶ୍ୱସନ ମୁଖ୍ୟତଃ ଦୁଇଟି ସ୍ଥାନରେ ସମ୍ପାଦିତ ହୁଏ:
- କୋଷଜୀବକ (Cytoplasm): ଏଠାରେ ଗ୍ଲାଇକୋଲିସିସ୍ ପ୍ରକ୍ରିୟା ହୁଏ । ଗ୍ଲୁକୋଜ ଭାଙ୍ଗି ପାଇରୁଭେଟ୍ ହୁଏ ।
- ମାଇଟୋକଣ୍ଡ୍ରିଆ (Mitochondria): ଏହାକୁ କୋଷର ଶକ୍ତିକେନ୍ଦ୍ର କୁହାଯାଏ ।
- ମାଟ୍ରିକ୍ସ (Matrix): ଏଠାରେ ସାଇଟ୍ରିକ୍ ଅମ୍ଳ ଚକ୍ର ଚାଲେ ।
ଅନ୍ତଃଝିଲ୍ଲୀ (Inner Membrane): ଏଠାରେ ଇଲେକ୍ଟ୍ରନ୍ ପରିବହନ ସଂସ୍ଥା (ETS) କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ ହୁଏ ।
୭. ଇଲେକ୍ଟ୍ରନ୍ ପରିବହନ ସଂସ୍ଥାର ବିବରଣୀ ଦିଅ ।
ଉତ୍ତର:
- ଇଲେକ୍ଟ୍ରନ୍ ପରିବହନ ସଂସ୍ଥା (ETS) ମାଇଟୋକଣ୍ଡ୍ରିଆର ଅନ୍ତଃଝିଲ୍ଲୀ (Inner membrane) ରେ ଅବସ୍ଥିତ ।
- ଗ୍ଲାଇକୋଲିସିସ୍ ଓ କ୍ରେବସ୍ ଚକ୍ରରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ **** ଓ **** ଜାରିତ ହୋଇ ଇଲେକ୍ଟ୍ରନ୍ () ଓ ପ୍ରୋଟୋନ୍ () ମୁକ୍ତ କରନ୍ତି ।
- ଇଲେକ୍ଟ୍ରନ୍ ଗୁଡ଼ିକ ବିଭିନ୍ନ ବାହକ ଅଣୁ ମାଧ୍ୟମରେ ଗତି କଲାବେଳେ ଶକ୍ତି ମୋଚନ କରନ୍ତି, ଯାହା ATP ଗଠନରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ ।
- ଶେଷରେ ଇଲେକ୍ଟ୍ରନ୍ ଓ ପ୍ରୋଟୋନ୍ ଅମ୍ଳଜାନ ସହ ମିଶି ଜଳ () ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି ।
୮. ଗୋଟିଏ ବାକ୍ୟରେ ଉତ୍ତର ଦିଅ ।
- (କ) ବେଙ୍ଗ କିପରି ଶ୍ଵାସକ୍ରିୟା କରେ ?
ଉତ୍ତର: ବେଙ୍ଗ ଚର୍ମ, ମୁଖଗହ୍ଵର ଓ ଫୁସ୍ଫୁସ୍ ଦ୍ଵାରା ଏବଂ ଶୀତସୁପ୍ତି ସମୟରେ କେବଳ ଚର୍ମ ଦ୍ଵାରା ଶ୍ଵାସକ୍ରିୟା କରେ ।
- (ଖ) ‘ଉଭିଦର ଶ୍ଵସନ’ ପ୍ରକ୍ରିୟା କିପରି ସମ୍ପାଦନ ହୁଏ ?
ଉତ୍ତର: ଉଦ୍ଭିଦରେ ପତ୍ରର ଷ୍ଟୋମାଟା (Stomata), କାଣ୍ଡର ବାତରନ୍ଧ୍ର ଓ ଚେରର ମୂଳରମ ଦ୍ଵାରା ବିସରଣ ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ଶ୍ଵସନ ସମ୍ପାଦିତ ହୁଏ ।
- (ଗ) ଶ୍ୱସନର କାରକଗୁଡ଼ିକ କ’ଣ ?
ଉତ୍ତର: ଅମ୍ଳଜାନ ଓ ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳର ସାନ୍ଦ୍ରତା, ଖାଦ୍ୟ ଉପାଦାନର ପରିମାଣ, ତାପମାତ୍ରା ଏବଂ କୋଷରେ ବିପାଚକ (Enzymes) ର ଉପସ୍ଥିତି ହେଉଛି ଶ୍ୱସନର କାରକ ।
- (ଘ) ଜୈବିକ ଜାରଣ କ'ଣ ?
ଉତ୍ତର: କୋଷ ମଧ୍ୟରେ ଖାଦ୍ୟ ପଦାର୍ଥ (ଗ୍ଲୁକୋଜ) ର ଦହନ ଘଟି ଏନଜାଇମ୍ ସହାୟତାରେ ଶକ୍ତି ମୋଚିତ ହେବା ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ଜୈବିକ ଜାରଣ କୁହାଯାଏ ।
- (ଙ) ଗ୍ଲାଇକୋଲିସିସ୍ର ଉତ୍ପାଦ କ'ଣ ?
ଉତ୍ତର: ଗ୍ଲାଇକୋଲିସିସ୍ର ଉତ୍ପାଦ ହେଉଛି ପାଇରୁଭିକ୍ ଅମ୍ଳ (Pyruvic acid), ATP ଏବଂ **** ।
୯. ଗୋଟିଏ ଶବ୍ଦରେ ଉତ୍ତର ଦିଅ ।
- (କ) ବାୟୁ ଅପଜୀବୀ ଶ୍ଵସନରେ କେତୋଟି ATP ଅଣୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ? ଉତ୍ତର: 2
- (ଖ) ଗ୍ଲାଇକୋଲିସିସ୍ କୋଷର କେଉଁ ଠାରେ ସଂଗଠିତ ହୁଏ ? ଉତ୍ତର: କୋଷଜୀବକ (Cytoplasm)
- (ଗ) ବେଳେବେଳେ ଆମ ପେଶୀକୋଷରେ ଅମ୍ଳଜାନ ଅଭାବରେ ପାଇରୁଭେଟ୍ ଅଣୁ ଭାଙ୍ଗି କେଉଁ ଅମ୍ଳରେ ପରିଣତ ହୁଏ ? ଉତ୍ତର: ଲାକ୍ଟିକ୍ ଅମ୍ଳ (Lactic acid)
- (ଘ) ପୃଷ୍ଠ କୃକ୍ଷୀୟ ପତ୍ରରେ ଷ୍ଟୋମାଟା କେଉଁ ଭାଗରେ ରହିଥାଏ ? ଉତ୍ତର: ନିମ୍ନଭାଗରେ (Lower epidermis)
- (ଙ) ମଣିଷ ଫୁସ୍ଫୁସ୍ ମଧ୍ଯକୁ ବାୟୁ ପ୍ରବେଶ ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ କ’ଣ କୁହାଯାଏ ? ଉତ୍ତର: ପ୍ରଶ୍ଵାସ (Inspiration)
- (ଚ) ସାଇଟ୍ରିକ ଅମ୍ଳ ଚକ୍ର କୋଷର କେଉଁ ଅଙ୍ଗିକାରେ ହୁଏ ? ଉତ୍ତର: ମାଇଟୋକଣ୍ଡ୍ରିଆ (Mitochondria)
- (ଛ) ଇଲେକ୍ଟ୍ରନ୍ ପରିବହନ ସଂସ୍ଥା ମାଇଟୋକଣ୍ଡ୍ରିଆର କେଉଁ ଅଂଶରେ ଥାଏ ? ଉତ୍ତର: ଅନ୍ତଃଝିଲ୍ଲୀ (Inner membrane)
- (ଜ) କୋଷୀୟ ଶ୍ୱସନର କେଉଁ ପ୍ରକ୍ରିୟା ବାୟୁ ଉପଜୀବୀ ଓ ବାୟୁ ଅପଜୀବୀ ଶ୍ଵସନରେ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ ? ଉତ୍ତର: ଗ୍ଲାଇକୋଲିସିସ୍ (Glycolysis)
୧୦. ଶୂନ୍ୟସ୍ଥାନ ପୂରଣ କର ।
- (କ) ଶର୍କରାର ରାସାୟନିକ ସଂକେତ ଅଟେ ।
- (ଖ) ଗ୍ଲୁକୋଜ୍ ଭାଙ୍ଗି ୩ (ତିନି) ଅଙ୍ଗାରକ ବିଶିଷ୍ଟ ଦୁଇଟି ପାଇରୁଭିକ୍ ଅମ୍ଳ ଅଣୁରେ ପରିଣତ ହୁଏ ।
- (ଗ) ଜୀବକୋଷର ଶକ୍ତିକେନ୍ଦ୍ର ମାଇଟୋକଣ୍ଡ୍ରିଆ ।
- (ଘ) ପତ୍ରର ଷ୍ଟୋମାଟା (Stomata) ଦେଇ ଉଭିଦରେ ଗ୍ୟାସ୍ ବିନିମୟ ହୁଏ ।
- (ଙ) ଶୀତସୁପ୍ତିବେଳେ ବେଙ୍ଗ ଚର୍ମ ଦ୍ଵାରା ଶ୍ଵାସକ୍ରିୟା କରେ ।
- (ଛ) ଇଷ୍ଟ୍ରେ ସୁରାସାର (Alcoholic) କିଣ୍ବନ ହୁଏ ।
୧୧. ବାକ୍ୟରେ ଚିହ୍ନିତ ରେଖାଙ୍କିତ ଶବ୍ଦ/ଶବ୍ଦପୁଞ୍ଜକୁ ବଦଳାଇ ଠିକ୍ ବାକ୍ୟ ଲେଖ ।
- (କ) ମଣିଷ ଫୁସ୍ଫୁସ୍ରୁ ବାୟୁ ପ୍ରସ୍ଥାନକୁ ଲସିକାଭ କୁହାଯାଏ । ଉତ୍ତର: ମଣିଷ ଫୁସ୍ଫୁସ୍ରୁ ବାୟୁ ପ୍ରସ୍ଥାନକୁ ନିଃଶ୍ଵାସ (Expiration) କୁହାଯାଏ ।
- (ଖ) ମଣିଷର ବକ୍ଷଗହ୍ଵର ଏବଂ ଉଦରଗହ୍ଵର ମୁଖ-ଗ୍ରସନୀ ଦ୍ୱାରା ପୃଥକ ହୋଇଛି । ଉତ୍ତର: ମଣିଷର ବକ୍ଷଗହ୍ଵର ଏବଂ ଉଦରଗହ୍ଵର ମଧ୍ୟଚ୍ଛଦା (Diaphragm) ଦ୍ୱାରା ପୃଥକ ହୋଇଛି ।
- (ଗ) ପାଇରୁଭିକ୍ ଅମ୍ଳ ଏକ 5 କାର୍ବନ ବିଶିଷ୍ଟ ଅଣୁ ଅଟେ । ଉତ୍ତର: ପାଇରୁଭିକ୍ ଅମ୍ଳ ଏକ 3 (ତିନି) କାର୍ବନ ବିଶିଷ୍ଟ ଅଣୁ ଅଟେ ।
- (ଘ) ହିମୋଗ୍ଲୋବିନ୍ ରକ୍ତର ଅଣୁଚକ୍ରିକାରେ ଥାଏ । ଉତ୍ତର: ହିମୋଗ୍ଲୋବିନ୍ ରକ୍ତର ଲୋହିତ ରକ୍ତ କଣିକା (RBC) ରେ ଥାଏ ।
- (ଡ) ଯେଉଁ ପ୍ରକାର ପତ୍ରର ଉଭୟ ପୃଷ୍ଠ ଓ ନିମ୍ନ ତଳରେ ଷ୍ଟୋମାଟା ରହିଥାଏ, ସେହି ପ୍ରକାର ପତ୍ରକୁ ପୃଷ୍ଠକୃକ୍ଷୀୟ ପତ୍ର କୁହାଯାଏ । ଉତ୍ତର: ସେହି ପ୍ରକାର ପତ୍ରକୁ ସମଦ୍ୱିପୃଷ୍ଠ (Isobilateral) ପତ୍ର କୁହାଯାଏ ।
- (ଚ) ବାୟୁ ଉପଜୀବୀ ଓ ବାୟୁ ଅପଜୀବୀ କୋଷୀୟ ଶ୍ୱସନରେ ସାଇଟ୍ରିକ୍ ଅମ୍ଳଚକ୍ର ପରିଚାଳିତ ହୁଏ । ଉତ୍ତର: ବାୟୁ ଉପଜୀବୀ ଓ ବାୟୁ ଅପଜୀବୀ କୋଷୀୟ ଶ୍ୱସନରେ ଗ୍ଲାଇକୋଲିସିସ୍ ପରିଚାଳିତ ହୁଏ ।
୧୨. ପ୍ରଥମ ଦୁଇଟି ଶବ୍ଦର ସଂପର୍କକୁ ଦେଖି ତୃତୀୟ ଶବ୍ଦ ସହ ସମ୍ପର୍କିତ ଶବ୍ଦଟି କ’ଣ ହେବ ଲେଖ ।
- (କ) ଖାଦ୍ୟନଳୀ ଦ୍ଵାର : ଗଲେଟ୍ :: ଶ୍ଵାସନଳୀ ଦ୍ଵାର : ଗ୍ଲଟିସ୍ (Glottis)
- (ଖ) ଇଷ୍ଟ୍ : ସୁରାସାର କିଣ୍ବନ :: ପେଶୀ : ଲାକ୍ଟିକ୍ ଅମ୍ଳ କିଣ୍ବନ