ପୋଷଣ – Study Material Class 10 ଜୀବ ବିଜ୍ଞାନ
Custom Content Title (e.g., About the Poet)
📚 1. ମୁଖ୍ୟ ଧାରଣା (Key Concepts)
ପୋଷଣ (Nutrition): ଶକ୍ତି ଆହରଣ ଓ ଶରୀର ଗଠନ ପାଇଁ ଉପାଦାନ ସଂଗ୍ରହ କରିବା ପ୍ରକ୍ରିୟା।
ଚୟାପଚୟ (Metabolism): ଜୀବଶରୀରରେ ହେଉଥିବା ସମସ୍ତ ରାସାୟନିକ ପ୍ରକ୍ରିୟାର ସମାହାର।
ଅପଚୟ (Catabolism): ଧ୍ୱଂସାତ୍ମକ ପ୍ରକ୍ରିୟା (ଯଥା: ଶ୍ୱସନ/ଶକ୍ତି ମୋଚନ)।
ଚୟ (Anabolism): ଗଠନମୂଳକ ପ୍ରକ୍ରିୟା (ଯଥା: ଖାଦ୍ୟରୁ ଶରୀର ଗଠନ ଉପାଦାନ ସୃଷ୍ଟି)।
🍎 2. ଖାଦ୍ୟର ପ୍ରକାରଭେଦ (Types of Food)
ଖାଦ୍ୟକୁ ମୁଖ୍ୟତଃ 6 ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି:
| କ୍ରମିକ (Sl No.) | ଖାଦ୍ୟର ପ୍ରକାର (Food Type) | ଉତ୍ସ (Sources) | କାର୍ଯ୍ୟ (Function) |
| 1 | ଶ୍ୱେତସାର (Carbohydrates) | ଭାତ, ରୁଟି, ଆଳୁ (ମଣ୍ଡଦ), ଚିନି (ସୁକ୍ରୋଜ), ଫଳରସ (ଗ୍ଲୁକୋଜ) | ଶକ୍ତି ଯୋଗାଏ। (1 gm ଶ୍ୱେତସାର ≈ 16 kJ ଶକ୍ତି) |
| 2 | ପୁଷ୍ଟିସାର (Proteins) | ଡାଲି, ସୋୟାବିନ୍, ମାଛ, ମାଂସ, ଅଣ୍ଡା | ଶରୀର ବୃଦ୍ଧି ଓ ନୂତନ କୋଷ/ତନ୍ତୁ ଗଠନ। (ଏମିନୋ ଅମ୍ଳର ଶୃଙ୍ଖଳ) |
| 3 | ସ୍ନେହସାର (Fats/Lipids) | ତେଲ, ଘିଅ, ଲହୁଣୀ, ମାଂସ, ଅଣ୍ଡା ହଳଦିଆ ଅଂଶ | କୋଷଝିଲ୍ଲୀ ଗଠନ, ଶରୀରକୁ ଉଷୁମ ରଖେ (ତାପ ଅପରିବାହୀ)। |
| 4 | ଧାତବ ଲବଣ (Minerals) | ଶାଗ, ପନିପରିବା, କ୍ଷୀର | ଦାନ୍ତ ଓ ହାଡ଼ ଗଠନ (Ca), ରକ୍ତ ଗଠନ (Fe), ଆୟନ ସନ୍ତୁଳନ। |
| 5 | ଭିଟାମିନ୍ (Vitamins) | ଫଳ, ପନିପରିବା | କୋଷୀୟ ରାସାୟନିକ ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ଏନ୍ଜାଇମ୍କୁ ସାହାଯ୍ୟ କରେ। |
| 6 | ଜଳ (Water) | ପାଣି | କୋଷରସର 70-90% ଭାଗ। ଶରୀରର ତାପମାତ୍ରା ନିୟନ୍ତ୍ରଣ। |
🔄 3. ପୋଷଣର ପ୍ରକାରଭେଦ (Modes of Nutrition)
ପୋଷଣ ମୁଖ୍ୟତଃ ଦୁଇ ପ୍ରକାରର: ସ୍ୱଭୋଜୀ ଓ ପରଭୋଜୀ।
A. ସ୍ୱଭୋଜୀ ପୋଷଣ (Autotrophic Nutrition):
ନିଜ ଖାଦ୍ୟ ନିଜେ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରନ୍ତି।
ଉଦାହରଣ: ସବୁଜ ଉଦ୍ଭିଦ, ନୀଳହରିତ୍ ଶୈବାଳ (Cyanobacteria)।
ରସାୟଶ୍ଳେଷଣ (Chemosynthesis): କେତେକ ବ୍ୟାକ୍ଟେରିଆ ରାସାୟନିକ ଶକ୍ତି ବ୍ୟବହାର କରି ଖାଦ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରନ୍ତି (ଯଥା: Nitrifying bacteria, Sulphur bacteria)।
B. ପରଭୋଜୀ ପୋଷଣ (Heterotrophic Nutrition):
ଅନ୍ୟ ଜୀବ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରନ୍ତି। ଏହା ୪ ପ୍ରକାରର:
ପ୍ରାଣିସମ (Holozoic): ଅନ୍ୟ ଉଦ୍ଭିଦ ବା ପ୍ରାଣୀକୁ ଖାଦ୍ୟରୂପେ ଗ୍ରହଣ କରିବା (ଯଥା: ମଣିଷ, ବାଘ)।
ମୃତୋପଜୀବୀୟ (Saprophytic): ମୃତ ଓ ପଚାସଢ଼ା ପଦାର୍ଥରୁ ଖାଦ୍ୟ ସଂଗ୍ରହ (ଯଥା: ଛତୁ, ଇଷ୍ଟ୍)।
ପରଜୀବୀୟ (Parasitic): ଭୋଜଦାତା (Host) ଶରୀରରୁ ଖାଦ୍ୟ ଗ୍ରହଣ (ଯଥା: ମଲାଙ୍ଗ, ନିର୍ମୂଳୀ, ପ୍ଲାସ୍ମୋଡିୟମ୍, ଉକୁଣୀ)।
Endoparasite: ପ୍ଲାସ୍ମୋଡିୟମ୍
Ectoparasite: ଉକୁଣୀ
ସହଜୀବୀୟ (Symbiotic): ଦୁଇଟି ଜୀବ ପରସ୍ପରକୁ ସାହାଯ୍ୟ କରି ବଞ୍ଚିବା (ଯଥା: Escherichia coli ଆମ ଅନ୍ତନଳୀରେ ଭିଟାମିନ୍ B12 ପ୍ରସ୍ତୁତ କରେ)।
☀️ 4. ଆଲୋକଶ୍ଳେଷଣ (Photosynthesis)
ସଂଜ୍ଞା: ସବୁଜ ଉଦ୍ଭିଦ ସୂର୍ଯ୍ୟାଲୋକ ଓ କ୍ଲୋରୋଫିଲ୍ ଉପସ୍ଥିତିରେ $CO_2$ ଓ ଜଳ ($H_2O$) ବ୍ୟବହାର କରି ଶର୍କରା ଜାତୀୟ ଖାଦ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରେ।
🧪 ସମୀକରଣ:
ସ୍ଥାନ (Site): ସବୁଜ ପତ୍ରର କ୍ଲୋରୋପ୍ଲାଷ୍ଟ (Chloroplast)।
Grana: ଥାଇଲାକଏଡ୍ର ଥାକ।
Stroma: କ୍ଲୋରୋପ୍ଲାଷ୍ଟର ରସ।
ଆଲୋକଶ୍ଳେଷଣର ଦୁଇଟି ପର୍ଯ୍ୟାୟ:
| ବିଷୟ | ଆଲୋକ ପ୍ରକ୍ରିୟା (Light Reaction) | ଅନ୍ଧକାର ପ୍ରକ୍ରିୟା (Dark Reaction) |
| ଅବସ୍ଥିତି | ଗ୍ରାନା / ଥାଇଲାକଏଡ୍ ଝିଲ୍ଲୀ | ଷ୍ଟ୍ରୋମା (Stroma) |
| ଆବଶ୍ୟକତା | ଆଲୋକ ଶକ୍ତି ଦରକାର | ଆଲୋକ ଦରକାର ନାହିଁ (ATP & NADPH ଦରକାର) |
| ମୁଖ୍ୟ ଘଟଣା | ଜଳର ଆଲୋକ ବିଶ୍ଳେଷଣ (Photolysis) | $CO_2$ ବିବନ୍ଧନ (Calvin Cycle) |
| ଉତ୍ପାଦ | ATP, NADPH, $O_2$ (ଅମ୍ଳଜାନ) | ଗ୍ଲୁକୋଜ (Glucose) |
| ଏନ୍ଜାଇମ୍ | - | ରୁବିସ୍କୋ (Rubisco) |
💡 Trick to Remember:
Light reaction in Grana (LG TV)
Dark reaction in Stroma (DSLR Camera)
🧍 5. ମଣିଷର ପାକତନ୍ତ୍ର (Human Digestive System)
ମଣିଷର ପାକନଳୀ (Alimentary Canal) ଲମ୍ବା ଓ ବିଭିନ୍ନ ଅଂଶକୁ ନେଇ ଗଠିତ।
ଅଂଶ ଓ କାର୍ଯ୍ୟ:
ପାଟି (Mouth):
ଦାନ୍ତ: 4 ପ୍ରକାର - କର୍ତ୍ତନ (Incisor), ଛେଦକ (Canine), ଚର୍ବଣ (Premolar), ପେଷଣ (Molar)।
ଲାଳ (Saliva): ଏଥିରେ ଟାୟାଲିନ୍ (Ptyalin) ଏନ୍ଜାଇମ୍ ଥାଏ ଯାହା ଶ୍ୱେତସାରକୁ ମାଲ୍ଟୋଜ୍ରେ ପରିଣତ କରେ।
ଗ୍ରସନୀ ଓ ଗ୍ରାସନଳୀ (Oesophagus):
ଖାଦ୍ୟ ଓ ବାୟୁ ପାଇଁ ସାଧାରଣ ପଥ = ଗ୍ରସନୀ।
ଅଧିଜିହ୍ୱା (Epiglottis): ଖାଦ୍ୟକୁ ଶ୍ୱାସନଳୀରେ ପଶିବାକୁ ଦିଏ ନାହିଁ।
ପେରିଷ୍ଟାଲ୍ସିସ୍ (Peristalsis): ଗ୍ରାସନଳୀର ସଂକୋଚନ ଓ ପ୍ରସାରଣ ଫଳରେ ଖାଦ୍ୟ ଆଗକୁ ବଢେ।
ପାକସ୍ଥଳୀ (Stomach):
HCL (ଲବଣାମ୍ଳ): ଜୀବାଣୁ ନାଶ କରେ ଓ ମାଧ୍ୟମକୁ ଅମ୍ଳୀୟ କରେ।
ପେପ୍ସିନ୍ (Pepsin): ପ୍ରୋଟିନ୍ ହଜମ କରେ।
Note: ପାକସ୍ଥଳୀ ନିଜେ ହଜମ ହୁଏ ନାହିଁ କାରଣ ମ୍ୟୁକସ୍ (Mucus) ଆସ୍ତରଣ ଥାଏ।
କ୍ଷୁଦ୍ରାନ୍ତ୍ର (Small Intestine): ହଜମ କ୍ରିୟା ଏଠାରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ।
ଗ୍ରହଣୀ (Duodenum): ପିତ୍ତ (Bile) ଓ ଅଗ୍ନ୍ୟାଶୟ ରସ ମିଶେ।
ଜେଜୁନମ୍ ଓ ଇଲିୟମ୍: ଖାଦ୍ୟର ଅବଶୋଷଣ ହୁଏ (Villi ଦ୍ୱାରା)।
ବୃହଦନ୍ତ୍ର (Large Intestine): ଜଳ ଶୋଷଣ ହୁଏ। ଅବଶିଷ୍ଟାଂଶ ମଳ ରୂପେ ନିଷ୍କାସିତ ହୁଏ।
🧪 6. ପାକକ୍ରିୟାର ଏନ୍ଜାଇମ୍ ତାଲିକା (Enzyme Table)
| ସ୍ଥାନ | ଗ୍ରନ୍ଥି / ରସ | ଏନ୍ଜାଇମ୍ (Enzyme) | ଖାଦ୍ୟ (Substrate) | ପରିଣତି (Product) |
| ପାଟି | ଲାଳ (Saliva) | ଟାୟାଲିନ୍ (Ptyalin) | ଶ୍ୱେତସାର (Starch) | ମାଲ୍ଟୋଜ୍ (Maltose) |
| ପାକସ୍ଥଳୀ | ପାଚକ ରସ | ପେପ୍ସିନ୍ (Pepsin) | ପ୍ରୋଟିନ୍ | ପ୍ରୋଟିଓଜେସ୍ + ପେପ୍ଟୋନ୍ |
| ଲାଇପେଜ୍ (Lipase) | ସ୍ନେହସାର | ଫ୍ୟାଟି ଏସିଡ୍ + ଗ୍ଲିସେରଲ୍ | ||
| ଗ୍ରହଣୀ | ଯକୃତ (Liver) | ପିତ୍ତ (Bile) (No Enzyme) | ବଡ଼ ସ୍ନେହସାର ଦାନା | ଛୋଟ ଦାନା (Emulsification) |
| ଅଗ୍ନ୍ୟାଶୟ | ଆମାଇଲେଜ୍ (Amylase) | ଶ୍ୱେତସାର | ଗ୍ଲୁକୋଜ୍ | |
| ପ୍ରୋଟିଏଜ୍ (Protease) | ପ୍ରୋଟିନ୍ | ଏମିନୋ ଏସିଡ୍ | ||
| ଲାଇପେଜ୍ (Lipase) | ସ୍ନେହସାର | ଫ୍ୟାଟି ଏସିଡ୍ + ଗ୍ଲିସେରଲ୍ |
🔑 7. ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ତଥ୍ୟ (Key Points to Remember)
🦠 ଇ. କୋଲାଇ (E. coli): ଆମ ଅନ୍ତନଳୀରେ ରହୁଥିବା ସହଜୀବୀ ବ୍ୟାକ୍ଟେରିଆ।
🍃 ରୁବିସ୍କୋ (Rubisco): ଏନ୍ଜାଇମ୍ ଯାହା $CO_2$ କୁ ଜୈବ ପଦାର୍ଥରେ ବିବନ୍ଧିତ କରେ।
🧛 ପରଜୀବୀ: ଉକୁଣୀ (ବାହ୍ୟ), ପ୍ଲାସ୍ମୋଡିୟମ୍ (ଅନ୍ତଃ)।
🦷 ଦାନ୍ତ ସଂଖ୍ୟା: ବୟସ୍କ ବ୍ୟକ୍ତିର 32ଟି ଦାନ୍ତ ଥାଏ।
🚮 ଆପେଣ୍ଡିକ୍ସ (Appendix): ଏକ ଅବଶେଷାଙ୍ଗ ଯାହା ସିକମ୍ (Caecum) ଠାରେ ଥାଏ।