ଆମ ପରିବେଶ – Study Material Class 10 ଜୀବ ବିଜ୍ଞାନ
୧. ପରିସଂସ୍ଥା (Ecosystem) 🏡
ଗୋଟିଏ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଅଞ୍ଚଳରେ ବାସ କରୁଥିବା ସମସ୍ତ ଜୀବ (ଉଦ୍ଭିଦ, ପ୍ରାଣୀ, ଅଣୁଜୀବ) ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ପରିବେଶର ଅଜୈବିକ ଉପାଦାନ (ମାଟି, ପାଣି, ପବନ) ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ପାରସ୍ପରିକ ସମ୍ପର୍କକୁ ନେଇ ଗଠିତ ତନ୍ତ୍ରକୁ ପରିସଂସ୍ଥା (Ecosystem) କୁହାଯାଏ ।
ପରିସଂସ୍ଥାର ଉପାଦାନ (Components of Ecosystem):
ପରିସଂସ୍ଥା ମୁଖ୍ୟତଃ ଦୁଇଟି ଉପାଦାନକୁ ନେଇ ଗଠିତ:
A. ଅଜୈବିକ ଉପାଦାନ (Abiotic Components):
ଏଗୁଡ଼ିକ ନିର୍ଜୀବ ।
ଭୌତିକ କାରକ: ତାପମାତ୍ରା, ବର୍ଷା, ପବନ, ଆଲୋକ ।
ରାସାୟନିକ କାରକ: ମାଟି, ଖଣିଜ ଲବଣ, ଅମ୍ଳଜାନ, ଯବକ୍ଷାରଜାନ ।
B. ଜୈବିକ ଉପାଦାନ (Biotic Components):
ଏଥିରେ ସମସ୍ତ ସଜୀବ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ । ଖାଦ୍ୟ ଅଭ୍ୟାସ ଅନୁସାରେ ଏମାନଙ୍କୁ ୩ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଏ:
1. ଉତ୍ପାଦକ (Producers):
ଯେଉଁମାନେ ନିଜ ଖାଦ୍ୟ ନିଜେ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରନ୍ତି ।
ଉଦାହରଣ: ସମସ୍ତ ସବୁଜ ଉଦ୍ଭିଦ ଓ ନୀଳହରିତ୍ ଶୈବାଳ । ଏମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟାଲୋକ ବ୍ୟବହାର କରି ଆଲୋକଶ୍ଳେଷଣ (Photosynthesis) ଦ୍ୱାରା ଖାଦ୍ୟ ତିଆରି କରନ୍ତି ।
2. ଭକ୍ଷକ (Consumers):
ଯେଉଁମାନେ ଖାଦ୍ୟ ପାଇଁ ଉତ୍ପାଦକ ଉପରେ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ବା ପରୋକ୍ଷ ଭାବେ ନିର୍ଭର କରନ୍ତି ।
ଏମାନେ ପୁଣି ତିନି ପ୍ରକାରର:
ତୃଣଭୋଜୀ (Herbivores): କେବଳ ଉଦ୍ଭିଦ ଖାଆନ୍ତି (ଯଥା: ଛେଳି, ହରିଣ) ।
ମାଂସାଶୀ (Carnivores): ଅନ୍ୟ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ଖାଆନ୍ତି (ଯଥା: ବାଘ, ସିଂହ) ।
ସର୍ବଭୋଜୀ (Omnivores): ଉଭୟ ଉଦ୍ଭିଦ ଓ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ଖାଆନ୍ତି (ଯଥା: ମଣିଷ, କାଉ) ।
ପରଜୀବୀ (Parasites): ଅନ୍ୟ ଜୀବ ଶରୀରରେ ରହି ଖାଦ୍ୟ ଶୋଷଣ କରନ୍ତି (ଯଥା: ଉକୁଣି, ଅମରବଲ୍ଲୀ) ।
3. ଅପଘଟକ (Decomposers):
ମୃତ ଜୀବ ଓ ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ତୁକୁ ପଚାଇ ମାଟିରେ ମିଶାନ୍ତି । ଏହା ଦ୍ୱାରା ପରିବେଶ ସଫା ରୁହେ ।
ଉଦାହରଣ: ବ୍ୟାକ୍ଟେରିଆ (Bacteria), କବକ (Fungi) ।
୨. ଖାଦ୍ୟ ଶୃଙ୍ଖଳ ଓ ଖାଦ୍ୟ ଜାଲି (Food Chain & Food Web) 🕸️
ଖାଦ୍ୟ ଶୃଙ୍ଖଳ (Food Chain):
ପରିବେଶରେ ଗୋଟିଏ ଜୀବ ଖାଦ୍ୟ ପାଇଁ ଅନ୍ୟ ଏକ ଜୀବ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରି ଯେଉଁ ଧାରାବାହିକ ଶୃଙ୍ଖଳ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି, ତାହାକୁ ଖାଦ୍ୟ ଶୃଙ୍ଖଳ କୁହାଯାଏ ।
ଉଦାହରଣ (ଜଙ୍ଗଲ ପରିସଂସ୍ଥା):
ଘାସ (Grass) 🌿 ➔ ହରିଣ (Deer) 🦌 ➔ ବାଘ (Lion) 🦁
ଖାଦ୍ୟ ଜାଲି (Food Web):
ପ୍ରକୃତିରେ ଗୋଟିଏ ଜୀବ ଏକାଧିକ ଖାଦ୍ୟ ଶୃଙ୍ଖଳର ଅଂଶ ହୋଇପାରେ । ଅନେକ ଗୁଡ଼ିଏ ଖାଦ୍ୟ ଶୃଙ୍ଖଳ ପରସ୍ପର ସହ ଛନ୍ଦି ହୋଇ ଏକ ଜାଲ ସଦୃଶ ଗଠନ କରନ୍ତି, ଯାହାକୁ ଖାଦ୍ୟ ଜାଲି କୁହାଯାଏ ।
୩. ପୋଷକ ସ୍ତର (Trophic Levels) 🔺
ଖାଦ୍ୟ ଶୃଙ୍ଖଳର ପ୍ରତ୍ୟେକ ସୋପାନକୁ ଗୋଟିଏ ଗୋଟିଏ ପୋଷକ ସ୍ତର କୁହାଯାଏ ।
୧ମ ପୋଷକ ସ୍ତର: ଉତ୍ପାଦକ (ସବୁଜ ଉଦ୍ଭିଦ) ।
୨ୟ ପୋଷକ ସ୍ତର: ପ୍ରାଥମିକ ଭକ୍ଷକ (ତୃଣଭୋଜୀ) ।
୩ୟ ପୋଷକ ସ୍ତର: ଦ୍ୱିତୀୟକ ଭକ୍ଷକ (ଛୋଟ ମାଂସାଶୀ) ।
୪ର୍ଥ ପୋଷକ ସ୍ତର: ତୃତୀୟକ ଭକ୍ଷକ (ବଡ଼ ମାଂସାଶୀ) ।
ଶକ୍ତି ପ୍ରବାହ (Energy Flow) ⚡
ଶକ୍ତିର ପ୍ରବାହ ସର୍ବଦା ଏକମୁଖୀ (Unidirectional) ଅଟେ । (ସୂର୍ଯ୍ୟ ➔ ଉଦ୍ଭିଦ ➔ ଭକ୍ଷକ)
୧୦% ନିୟମ (10% Law):
ଏହି ନିୟମ ରେମଣ୍ଡ ଲିଣ୍ଡେମ୍ୟାନ୍ (Raymond Lindeman) ଦେଇଥିଲେ ।
ଗୋଟିଏ ପୋଷକ ସ୍ତରରୁ ପରବର୍ତ୍ତୀ ପୋଷକ ସ୍ତରକୁ କେବଳ ୧୦% ଶକ୍ତି ସ୍ଥାନାନ୍ତରିତ ହୁଏ । ବାକି ୯୦% ଶକ୍ତି ତାପ ଆକାରରେ ନଷ୍ଟ ହୁଏ ବା ଜୀବର ନିଜସ୍ୱ ଜୈବିକ କ୍ରିୟାରେ ଖର୍ଚ୍ଚ ହୁଏ ।
ଉଦାହରଣ:
ଯଦି ଘାସ ପାଖରେ ୧୦୦୦ J ଶକ୍ତି ଅଛି, ତେବେ:
ହରିଣ ପାଇବ = ୧୦୦ J
ବାଘ ପାଇବ = ୧୦ J
୪. ଜୈବ ପରିବର୍ଦ୍ଧନ (Biological Magnification) ☠️
ଯେତେବେଳେ କ୍ଷତିକାରକ ରାସାୟନିକ ପଦାର୍ଥ (ଯଥା: DDT, କୀଟନାଶକ) ଖାଦ୍ୟ ଶୃଙ୍ଖଳ ମାଧ୍ୟମରେ ଜୀବ ଶରୀରରେ ପ୍ରବେଶ କରେ, ତାହା ଶରୀରରୁ ବାହାରି ପାରେ ନାହିଁ । ଫଳରେ ଉପର ପୋଷକ ସ୍ତରରେ ଥିବା ଜୀବମାନଙ୍କ ଶରୀରରେ ଏହି ବିଷାକ୍ତ ପଦାର୍ଥର ପରିମାଣ ସବୁଠାରୁ ଅଧିକ ଜମା ହୁଏ । ଏହାକୁ ଜୈବ ପରିବର୍ଦ୍ଧନ କୁହାଯାଏ ।
ମନେରଖ: ଖାଦ୍ୟ ଶୃଙ୍ଖଳର ଶୀର୍ଷରେ ଥିବାରୁ ମଣିଷ ଶରୀରରେ ଏହି ବିଷାକ୍ତ ପଦାର୍ଥ ସର୍ବାଧିକ ପରିମାଣରେ ଜମା ହୁଏ ।
୫. ଓଜୋନ୍ ସ୍ତର (Ozone Layer) 🛡️
ବାୟୁମଣ୍ଡଳର ଷ୍ଟ୍ରାଟୋସ୍ପିୟର୍ (Stratosphere) ରେ ଓଜୋନ୍ ଗ୍ୟାସ୍ ($O_3$) ର ଏକ ସ୍ତର ରହିଛି ।
କାର୍ଯ୍ୟ: ଏହା ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଠାରୁ ଆସୁଥିବା କ୍ଷତିକାରକ ଅତିବାଇଗଣୀ ରଶ୍ମି (Ultraviolet - UV Rays) କୁ ପୃଥିବୀ ପୃଷ୍ଠକୁ ଆସିବାକୁ ଦିଏ ନାହିଁ ।
UV ରଶ୍ମିର କୁପ୍ରଭାବ: ଚର୍ମ କର୍କଟ (Skin Cancer), ମୋତିଆବିନ୍ଦୁ (Cataract), ଏବଂ ରୋଗ ପ୍ରତିରୋଧକ ଶକ୍ତି ହ୍ରାସ ।
ଓଜୋନ୍ ସ୍ତର କ୍ଷୟ (Ozone Depletion):
ମୁଖ୍ୟ କାରଣ: CFC (Chloro Fluoro Carbon) । ଏହା ରେଫ୍ରିଜରେଟର (ଫ୍ରିଜ୍) ଏବଂ AC ରେ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ ।
ପ୍ରତିକାର: ୧୯୮୭ ମସିହାରେ ଜାତିସଂଘ ପରିବେଶ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ (UNEP) ଦ୍ୱାରା CFC ଉତ୍ପାଦନ କମାଇବା ପାଇଁ ଏକ ଚୁକ୍ତି କରାଗଲା, ଯାହାକୁ ମଣ୍ଟ୍ରିଲ୍ ପ୍ରୋଟୋକଲ୍ (Montreal Protocol) କୁହାଯାଏ ।
ଓଜୋନ୍ ଗଠନ (Formation):
୬. ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ତୁ ପରିଚାଳନା (Garbage Management) 🗑️
ଆମ ଦୈନନ୍ଦିନ ଜୀବନରେ ବାହାରୁଥିବା ଅଦରକାରୀ ବସ୍ତୁକୁ ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ତୁ କୁହାଯାଏ । ଏହା ମୁଖ୍ୟତଃ ଦୁଇ ପ୍ରକାରର:
| ଜୈବ ବିଘଟନ ଯୋଗ୍ୟ (Biodegradable) | ଜୈବ ଅବିଘଟନ ଯୋଗ୍ୟ (Non-biodegradable) |
| ଯାହା ଅଣୁଜୀବମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପଚିସଢ଼ି ମାଟିରେ ମିଶିଯାଏ । | ଯାହା ସହଜରେ ପଚେ ନାହିଁ ବା ମାଟିରେ ମିଶେ ନାହିଁ । |
| ଉଦାହରଣ: ପନିପରିବା ଚୋପା, କାଗଜ, ଗୋବର । | ଉଦାହରଣ: ପ୍ଲାଷ୍ଟିକ୍, କାଚ, DDT, ପଲିଥିନ୍ । |
| ଏହା ପରିବେଶ ପାଇଁ କମ୍ କ୍ଷତିକାରକ । | ଏହା ପରିବେଶକୁ ବହୁତ ଦିନ ଧରି ପ୍ରଦୂଷିତ କରେ । |
💡 ମନେରଖିବାର କୌଶଳ (Tricks to Remember)
Ecosystem Components: " A B " (Abiotic & Biotic).
Ozone Layer: " O3 " (3 atoms of Oxygen).
10% Law: ଉପରକୁ ଗଲେ ଶକ୍ତି କମେ, ବିଷ (Chemicals) ବଢେ ।
📝 ପରୀକ୍ଷା ପାଇଁ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରଶ୍ନ (Important Questions Hints)
ପାର୍ଥକ୍ୟ ଦର୍ଶାଅ: ଉତ୍ପାଦକ ଓ ଅପଘଟକ / ଖାଦ୍ୟ ଶୃଙ୍ଖଳ ଓ ଖାଦ୍ୟ ଜାଲି ।
ଟୀକା ଲେଖ: ଜୈବ ପରିବର୍ଦ୍ଧନ, ଓଜୋନ୍ ସ୍ତରର ଗୁରୁତ୍ୱ ।
ଚିତ୍ର: ଶକ୍ତି ପ୍ରବାହର ରେଖାଚିତ୍ର ।
କାରଣ ଦର୍ଶାଅ: ପରିସଂସ୍ଥାରେ ଶକ୍ତିର ପ୍ରବାହ ଏକମୁଖୀ କାହିଁକି?