(Conservation of Natural Resources)

![Image: A collage showing forest, water, wildlife and minerals representing natural resources]

1. ପ୍ରାକୃତିକ ସମ୍ପଦ କ’ଣ? (What is Natural Resource?)

ମଣିଷ ନିଜର ଜୀବନ ଧାରଣ ପାଇଁ ବା ଆବଶ୍ୟକତା ପୂରଣ ପାଇଁ ପ୍ରକୃତିରୁ ଯେଉଁ ସମସ୍ତ ଉପାଦାନ ଗ୍ରହଣ କରେ, ତାହାକୁ ପ୍ରାକୃତିକ ସମ୍ପଦ କୁହାଯାଏ।

• ଉଦାହରଣ: ବାୟୁ (Air), ଜଳ (Water), ମୃତ୍ତିକା (Soil), ଖଣିଜ ପଦାର୍ଥ (Minerals), ଜଙ୍ଗଲ (Forest), ବନ୍ୟଜନ୍ତୁ (Wildlife)।

💡 ମୁଖ୍ୟ କଥା: ପ୍ରାକୃତିକ ସମ୍ପଦ ବିନା ପୃଥିବୀରେ ଜୀବନ ତିଷ୍ଠି ରହିବା ଅସମ୍ଭବ।

2. ପ୍ରାକୃତିକ ସମ୍ପଦର ଶ୍ରେଣୀବିଭାଗ (Classification)

ଉପଲବ୍ଧତା ଅନୁସାରେ ପ୍ରାକୃତିକ ସମ୍ପଦକୁ ମୁଖ୍ୟତଃ ଦୁଇ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି:

3. ଜୈବ ବିବିଧତା (Biodiversity) 🐅🦜🍄

ପୃଥିବୀର ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଅଞ୍ଚଳରେ ବାସ କରୁଥିବା ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ଉଦ୍ଭିଦ (Flora), ପ୍ରାଣୀ (Fauna) ଏବଂ ଅଣୁଜୀବ (Microorganisms) ମାନଙ୍କର ସମାହାରକୁ ଜୈବ ବିବିଧତା କୁହାଯାଏ।

![Image: A dense forest showing various animals like tigers, birds, insects and different types of trees]

ଜୈବ ବିବିଧତା ହଟସ୍ପଟ୍ (Biodiversity Hotspots):

ଯେଉଁ ଅଞ୍ଚଳରେ ଜୈବ ବିବିଧତା ଅତ୍ୟଧିକ ପରିମାଣରେ ଦେଖାଯାଏ ଏବଂ ଯେଉଁଠାରେ ବିପଦାପନ୍ନ ଜାତିର ଜୀବ ବାସ କରନ୍ତି, ସେହି ଅଞ୍ଚଳକୁ 'ହଟସ୍ପଟ୍' କୁହାଯାଏ।

🌏 ଭାରତର ୩ଟି ମୁଖ୍ୟ ଜୈବ ବିବିଧତା ହଟସ୍ପଟ୍:

1. ପଶ୍ଚିମଘାଟ ପର୍ବତମାଳା (Western Ghats)

2. ହିମାଳୟ ଅଞ୍ଚଳ (Himalayas)

3. ଇଣ୍ଡୋ-ବର୍ମା ଅଞ୍ଚଳ (Indo-Burma Region)

🧠 TRICK to Remember:

ଭାରତର ହଟସ୍ପଟ୍ ମନେରଖିବା ପାଇଁ "H-I-W" ସୂତ୍ର ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତୁ।

• H - Himalaya

• I - Indo-Burma

• W - Western Ghats

4. ଜୈବ ବିବିଧତା ହ୍ରାସର କାରଣ (Causes of Biodiversity Loss) 📉

ବର୍ତ୍ତମାନ ସମୟରେ ଜୀବଜନ୍ତୁ ଓ ଗଛଲତା କମିବାର ମୁଖ୍ୟ କାରଣଗୁଡ଼ିକ ନିମ୍ନରେ ଦିଆଗଲା:

1. ବାସସ୍ଥାନ ନଷ୍ଟ (Habitat Loss):

• ଜନସଂଖ୍ୟା ବୃଦ୍ଧି ଯୋଗୁଁ ଜଙ୍ଗଲ କାଟି ଘର, କଳକାରଖାନା ଓ ରାସ୍ତା ନିର୍ମାଣ କରାଯାଉଛି। ଫଳରେ ବନ୍ୟଜନ୍ତୁମାନେ ବାସହରା ହେଉଛନ୍ତି।

2. ଚୋରା ଶିକାର (Poaching/Hunting):

• ବାଘ ଛାଲ, ହାତୀ ଦାନ୍ତ, ଗଣ୍ଡା ଖଡ୍‌ଗ ପାଇଁ ଅନେକ ପଶୁଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରାଯାଉଛି।

3. ପ୍ରଦୂଷଣ (Pollution):

• ବାୟୁ, ଜଳ ଓ ମୃତ୍ତିକା ପ୍ରଦୂଷଣ ଯୋଗୁଁ ଅନେକ ସମ୍ବେଦନଶୀଳ ଜୀବ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରୁଛନ୍ତି।

4. ବିଦେଶୀ ଜାତିର ଅନୁପ୍ରବେଶ (Invasion of Alien Species):

• ବାହାର ଦେଶରୁ ଅଣାଯାଇଥିବା କିଛି ଉଦ୍ଭିଦ (ଯେପରିକି- ବିଲାତି ଦଳ ବା Eichhornia) ସ୍ଥାନୀୟ ଜାତିମାନଙ୍କ ପାଇଁ ବିପଦ ସୃଷ୍ଟି କରୁଛନ୍ତି।

5. ବନ୍ୟଜନ୍ତୁ ସଂରକ୍ଷଣ ପଦ୍ଧତି (Methods of Wildlife Conservation) 🛡️

ଜୈବ ବିବିଧତା ସଂରକ୍ଷଣ ପାଇଁ ଦୁଇଟି ପ୍ରମୁଖ ଉପାୟ ରହିଛି:

(A) ସ୍ୱ-ସ୍ଥାନ ସଂରକ୍ଷଣ (In-situ Conservation)

ଯେତେବେଳେ ଜୀବମାନଙ୍କୁ ସେମାନଙ୍କର ନିଜ ପ୍ରାକୃତିକ ପରିବେଶ (ଜଙ୍ଗଲ) ମଧ୍ୟରେ ସୁରକ୍ଷା ଦିଆଯାଏ।

• ଉଦାହରଣ:

  • ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନ (National Park) - ଯଥା: ଶିମିଳିପାଳ, ଭିତରକନିକା।

  • ଅଭୟାରଣ୍ୟ (Sanctuary)।

  • ସଂରକ୍ଷିତ ଜୈବମଣ୍ଡଳ (Biosphere Reserve)।

(B) ପର-ସ୍ଥାନ ସଂରକ୍ଷଣ (Ex-situ Conservation)

ଯେତେବେଳେ ବିପଦ ସଙ୍କୁଳ ଜୀବମାନଙ୍କୁ ସେମାନଙ୍କ ପ୍ରାକୃତିକ ବାସସ୍ଥାନରୁ ଆଣି ମଣିଷ ଦ୍ୱାରା ତିଆରି କୃତ୍ରିମ ପରିବେଶରେ ସୁରକ୍ଷା ଦିଆଯାଏ।

• ଉଦାହରଣ:

  • ପ୍ରାଣୀ ଉଦ୍ୟାନ ବା ଚିଡ଼ିଆଖାନା (Zoological Park/Zoo)।

  • ଉଦ୍ଭିଦ ଉଦ୍ୟାନ (Botanical Garden)।

  • ଜିନ୍ ବ୍ୟାଙ୍କ (Gene Bank) ଓ ମଞ୍ଜି ବ୍ୟାଙ୍କ (Seed Bank)।

ତୁଳନାତ୍ମକ ସାରଣୀ (Comparison Table):

🧠 TRICK:

• In-situ = Inside home (ଘର ଭିତରେ/ଜଙ୍ଗଲରେ)

• Ex-situ = Exit / External (ବାହାରେ/ଚିଡ଼ିଆଖାନାରେ)

6. IUCN ଏବଂ ରେଡ୍ ଡାଟା ବୁକ୍ (Red Data Book) 📕

• IUCN (International Union for Conservation of Nature): ଏହା ଏକ ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ସଂସ୍ଥା ଯାହା ପ୍ରକୃତି ଓ ପ୍ରାକୃତିକ ସମ୍ପଦର ସଂରକ୍ଷଣ ପାଇଁ କାମ କରେ।

• ରେଡ୍ ଡାଟା ବୁକ୍ (Red Data Book):

  IUCN ଦ୍ୱାରା ପ୍ରକାଶିତ ଏହି ପୁସ୍ତକରେ ପୃଥିବୀର ସମସ୍ତ ବିପଦାପନ୍ନ (Endangered) ଏବଂ ବିଲୁପ୍ତପ୍ରାୟ ଉଦ୍ଭିଦ ଓ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ତଥ୍ୟ ଲିପିବଦ୍ଧ ହୋଇଥାଏ।

![Image: Cover of a Red Data Book showing endangered animals]

ଜାତିର ବର୍ଗୀକରଣ (Categories):

1. ବିଲୁପ୍ତ (Extinct): ଯେଉଁ ଜାତିର ଗୋଟିଏ ବି ଜୀବ ଆଉ ପୃଥିବୀରେ ନାହାନ୍ତି। (ଯଥା: ଡୋଡୋ ପକ୍ଷୀ)।

2. ବିପଦାପନ୍ନ (Endangered): ଯେଉଁମାନଙ୍କ ସଂଖ୍ୟା ବହୁତ କମିଯାଇଛି ଏବଂ ଶୀଘ୍ର ବିଲୁପ୍ତ ହେବାର ଭୟ ଅଛି। (ଯଥା: ମହାବଳ ବାଘ)।

3. ଦୁର୍ଲଭ (Rare): ଯେଉଁମାନେ ଖୁବ୍ କମ୍ ସଂଖ୍ୟାରେ ଦେଖାଯାଆନ୍ତି।

7. ଧାରଣୀୟ ବିକାଶ (Sustainable Development) 🌱

ପରିବେଶକୁ କ୍ଷତି ନ ପହଞ୍ଚାଇ ବର୍ତ୍ତମାନର ଆବଶ୍ୟକତା ପୂରଣ କରିବା ଏବଂ ଭବିଷ୍ୟତ ପିଢ଼ି ପାଇଁ ସମ୍ପଦକୁ ସୁରକ୍ଷିତ ରଖିବା ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ 'ଧାରଣୀୟ ବିକାଶ' କୁହାଯାଏ।

ପରିବେଶ ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ 5R ନିୟମ (The 5R Principle):

1. Refuse (ମନା କରିବା): ପରିବେଶ ପାଇଁ କ୍ଷତିକାରକ ଜିନିଷ (ଯଥା: ପ୍ଲାଷ୍ଟିକ) ନେବାକୁ ମନା କରନ୍ତୁ। 🚫

2. Reduce (ହ୍ରାସ କରିବା): ଆବଶ୍ୟକତା ଠାରୁ ଅଧିକ ଜିନିଷ ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତୁ ନାହିଁ। (ଯଥା: ବିଜୁଳି ଓ ପାଣିର ଅପଚୟ ରୋକିବା)। 📉

3. Reuse (ପୁନଃ ବ୍ୟବହାର): ଗୋଟିଏ ଜିନିଷକୁ ଫିଙ୍ଗି ନ ଦେଇ ବାରମ୍ବାର ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତୁ। (ଯଥା: ପ୍ଲାଷ୍ଟିକ ବୋତଲରେ ଗଛ ଲଗାଇବା)। 🔄

4. Repurpose (ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପରିବର୍ତ୍ତନ): ଯଦି ଗୋଟିଏ ଜିନିଷ ମୂଳ କାମରେ ଲାଗୁନି, ତେବେ ତାକୁ ଅନ୍ୟ କାମରେ ଲଗାନ୍ତୁ। 🛠️

5. Recycle (ପୁନଃ ଚକ୍ରଣ): ଅଦରକାରୀ ବସ୍ତୁରୁ ନୂଆ ଜିନିଷ ତିଆରି କରିବା। (ଯଥା: ପୁରୁଣା କାଗଜରୁ ନୂଆ କାଗଜ)। ♻️

8. ଜଳ ସଂରକ୍ଷଣ ଓ ପରିଚାଳନା (Water Conservation) 💧

ଜଳ ଏକ ଅମୂଲ୍ୟ ସମ୍ପଦ। ଏହାର ସଂରକ୍ଷଣ ପାଇଁ ନିମ୍ନଲିଖିତ ପଦକ୍ଷେପ ନିଆଯାଇପାରେ:

• ଡ୍ୟାମ୍ ବା ନଦୀବନ୍ଧ (Dams): ଏହା ଦ୍ୱାରା ଜଳସେଚନ, ବିଦ୍ୟୁତ ଉତ୍ପାଦନ ହୋଇପାରେ। କିନ୍ତୁ ଏହା ଜଙ୍ଗଲ ନଷ୍ଟ ଓ ଲୋକଙ୍କ ବିସ୍ଥାପନର କାରଣ ମଧ୍ୟ ହୋଇଥାଏ।

• ବର୍ଷାଜଳ ଅମଳ (Rainwater Harvesting): ବର୍ଷା ପାଣିକୁ ନଷ୍ଟ ନ କରି ମାଟି ତଳେ କିମ୍ବା ଟାଙ୍କିରେ ସାଇତି ରଖିବା। ଏହା ଭୂତଳ ଜଳସ୍ତର ବୃଦ୍ଧିରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।

![Image: Diagram showing rooftop rainwater harvesting system]

9. ଓଡ଼ିଶାର କିଛି ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ସଂରକ୍ଷଣ ପ୍ରକଳ୍ପ (Conservation in Odisha)

✨ ପରୀକ୍ଷା ପାଇଁ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ (Key Points to Remember)

• ଚିପ୍‌କୋ ଆନ୍ଦୋଳନ (Chipko Movement): ଗଛ କାଟିବା ବିରୋଧରେ ହିମାଳୟ ଅଞ୍ଚଳରେ ହୋଇଥିବା ଏକ ଆନ୍ଦୋଳନ। (ମୁଖ୍ୟ ପୁରୋଧା: ସୁନ୍ଦରଲାଲ ବାହୁଗୁଣା)।

• ଜଙ୍ଗଲର ଉପକାରିତା: ଜଙ୍ଗଲକୁ 'ବିଶାଳ ସ୍ପଞ୍ଜ' କୁହାଯାଏ କାରଣ ଏହା ବର୍ଷା ଜଳକୁ ଧରି ରଖେ ଏବଂ ବନ୍ୟା ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ।

• ଷ୍ଟେକ୍ ହୋଲ୍ଡର (Stakeholders): ଜଙ୍ଗଲ ସମ୍ପଦ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ବା ଗୋଷ୍ଠୀ (ଯଥା: ସ୍ଥାନୀୟ ଲୋକ, ବନ ବିଭାଗ, ଶିଳ୍ପପତି)।