(20 Questions)

୧. ନବୀକରଣଯୋଗ୍ୟ ଓ ନବୀକରଣ ଅଯୋଗ୍ୟ ସମ୍ପଦ ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ ଲେଖ। ଉତ୍ତର:

• ନବୀକରଣଯୋଗ୍ୟ: ଯେଉଁ ସମ୍ପଦ ବ୍ୟବହାର କଲେ ସରେ ନାହିଁ ଏବଂ ପୁନର୍ବାର ସୃଷ୍ଟି ହୋଇପାରେ (ଯଥା: ସୌରଶକ୍ତି, ବାୟୁ)।

• ନବୀକରଣ ଅଯୋଗ୍ୟ: ଯେଉଁ ସମ୍ପଦର ପରିମାଣ ସୀମିତ ଓ ବ୍ୟବହାର କଲେ ସରିଯାଏ (ଯଥା: କୋଇଲା, ପେଟ୍ରୋଲିୟମ୍) ।

୨. 'ସମ୍ବରଣ' (Reduce) କହିଲେ କ’ଣ ବୁଝ? ଉତ୍ତର:

• ଆବଶ୍ୟକତା ଠାରୁ ଅଧିକ ସମ୍ପଦ ବ୍ୟବହାର ନ କରିବାକୁ ସମ୍ବରଣ କୁହାଯାଏ।

• ଉଦାହରଣ: ବିଜୁଳି ବତୀ ଓ ପଙ୍ଖା ଦରକାର ନଥିଲେ ବନ୍ଦ କରିବା, ପାଣି ଟ୍ୟାପ୍ ଖୋଲା ନ ରଖିବା ।

୩. ପରିପୋଷଣୀୟ ବିକାଶ (Sustainable Development) ର ସଂଜ୍ଞା ଲେଖ। ଉତ୍ତର:

• ବର୍ତ୍ତମାନର ଆବଶ୍ୟକତାକୁ ପୂରଣ କରିବା ସହିତ ଭବିଷ୍ୟତ ପିଢ଼ି ପାଇଁ ସମ୍ପଦକୁ ସୁରକ୍ଷିତ ରଖି ବିକାଶ କରିବାକୁ ପରିପୋଷଣୀୟ ବିକାଶ କୁହାଯାଏ ।

୪. ଜୈବବିବିଧତା (Biodiversity) କାହାକୁ କୁହାଯାଏ? ଉତ୍ତର:

• ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଅଞ୍ଚଳରେ ଭାରସାମ୍ୟ ରକ୍ଷା କରି ବାସ କରୁଥିବା ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ଉଦ୍ଭିଦ, ପ୍ରାଣୀ ଓ ଅଣୁଜୀବମାନଙ୍କ ସମାହାରକୁ ଜୈବବିବିଧତା କୁହାଯାଏ ।

୫. ରେଡ୍ ଡାଟା ବୁକ୍ (Red Data Book) ର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କ’ଣ? ଉତ୍ତର:

• ବିଶ୍ଵର ବିଲୁପ୍ତପ୍ରାୟ, ବିପଦଗ୍ରସ୍ତ ଓ ଦୁର୍ଲଭ ପ୍ରଜାତିର ଜୀବମାନଙ୍କର ତଥ୍ୟ ସଂଗ୍ରହ କରିବା ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ସ୍ଥିତି ସମ୍ପର୍କରେ ସୂଚନା ଦେବା ଏହାର ମୁଖ୍ୟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ।

୬. ଜଙ୍ଗଲ ସମ୍ପଦର ଦୁଇଜଣ ମୁଖ୍ୟ ଅଂଶୀଦାର (Stakeholders) ଙ୍କ ନାମ ଲେଖ। ଉତ୍ତର:

1. ଜଙ୍ଗଲ ଭିତରେ ଓ ଆଖପାଖରେ ରହୁଥିବା ସ୍ଥାନୀୟ ଅଧିବାସୀ।

2. ସରକାରଙ୍କ ଜଙ୍ଗଲ ବିଭାଗ ।

୭. ଅମ୍ରିତା ଦେବୀ ବିଷୋଇ କାହିଁକି ପ୍ରସିଦ୍ଧ? ଉତ୍ତର:

• ୧୭୩୦ ମସିହାରେ ରାଜସ୍ଥାନର ଖେଜରାଲି ଗ୍ରାମରେ ଗଛ କାଟିବା ବିରୋଧରେ ସେ ପ୍ରଥମେ ଗଛକୁ କୁଣ୍ଢାଇ ଧରି ବିରୋଧ କରିଥିଲେ ଏବଂ ନିଜ ଜୀବନ ବଳିଦାନ ଦେଇଥିଲେ ।

୮. ଚିପ୍‌କୋ ଆନ୍ଦୋଳନର ମୂଳ ଲକ୍ଷ୍ୟ କ’ଣ ଥିଲା? ଉତ୍ତର:

• ହିମାଳୟ ଅଞ୍ଚଳରେ ଠିକାଦାରମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବ୍ୟାପକ ଗଛ କଟାକୁ ରୋକିବା ଏବଂ ସ୍ଥାନୀୟ ଲୋକଙ୍କ ଜଙ୍ଗଲ ଅଧିକାରକୁ ସାବ୍ୟସ୍ତ କରିବା ଏହାର ଲକ୍ଷ୍ୟ ଥିଲା ।

୯. ସାମାଜିକ ବନୀକରଣ (Social Forestry) କ’ଣ? ଉତ୍ତର:

• ରାସ୍ତାକଡ଼, ନଦୀବନ୍ଧ, ରେଳଲାଇନ୍ କଡ଼, ବିଦ୍ୟାଳୟ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସର୍ବସାଧାରଣ ସ୍ଥାନରେ ଗଛ ଲଗାଇ ନୂତନ ଜଙ୍ଗଲ ସୃଷ୍ଟି କରିବାକୁ ସାମାଜିକ ବନୀକରଣ କୁହାଯାଏ ।

୧୦. ଯୁଗ୍ମ ଜଙ୍ଗଲ ପରିଚାଳନା (Joint Forest Management) କିପରି କାମ କରେ? ଉତ୍ତର:

• ଏହି ଯୋଜନାରେ ସ୍ଥାନୀୟ ଗ୍ରାମବାସୀ ଓ ଜଙ୍ଗଲ ବିଭାଗ ମିଳିତ ଭାବେ କ୍ଷୟ ହୋଇଯାଇଥିବା ଜଙ୍ଗଲର ପୁନରୁଦ୍ଧାର ଓ ସୁରକ୍ଷା କରନ୍ତି ।

୧୧. ଅଭୟାରଣ୍ୟ (Sanctuary) କାହାକୁ କୁହାଯାଏ? ଉତ୍ତର:

• ଯେଉଁ ସଂରକ୍ଷିତ ଜଙ୍ଗଲରେ ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ଶିକାର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନିଷିଦ୍ଧ କିନ୍ତୁ କିଛି ମାତ୍ରାରେ ମନୁଷ୍ୟକୃତ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ (ଯଥା: କାଠ ସଂଗ୍ରହ) ଅନୁମତିପ୍ରାପ୍ତ, ତାହାକୁ ଅଭୟାରଣ୍ୟ କୁହାଯାଏ ।

୧୨. ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନ (National Park) ର ଗୋଟିଏ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ ଲେଖ। ଉତ୍ତର:

• ଏଠାରେ ବନ୍ୟଜନ୍ତୁଙ୍କ ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ କଡ଼ା ନିୟମ ଥାଏ। ଗଛ କାଟିବା, ପଶୁ ଚରାଇବା କିମ୍ବା ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ମାଲିକାନା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନିଷିଦ୍ଧ ।

୧୩. ଫ୍ଲାଏ ଆସ୍ (Fly ash) କ’ଣ? ଏହାର ଉପଯୋଗ ଲେଖ। ଉତ୍ତର:

• ତାପଜ ବିଦ୍ୟୁତ୍ କେନ୍ଦ୍ରରେ କୋଇଲା ଜଳିବା ପରେ ସୃଷ୍ଟି ହେଉଥିବା ପାଉଁଶକୁ ଫ୍ଲାଏ ଆସ୍ କୁହାଯାଏ। ଏହାକୁ ଇଟା ତିଆରିରେ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ ।

୧୪. ଜଳଛାୟା (Watershed) କାହାକୁ କୁହାଯାଏ? ଉତ୍ତର:

• ପାହାଡ଼ର ଗଡ଼ାଣିଆ ଅଞ୍ଚଳ ଦେଇ ଯେଉଁ ରାସ୍ତାରେ ବର୍ଷାଜଳ ତଳକୁ ବହିଆସେ, ସେହି ଅଞ୍ଚଳକୁ ଜଳଛାୟା କୁହାଯାଏ ।

୧୫. ଅଟକ ବନ୍ଧ (Check Dam) ର କାର୍ଯ୍ୟ କ’ଣ? ଉତ୍ତର:

• ଏହା ବର୍ଷାଜଳର ପ୍ରଖର ସ୍ରୋତକୁ ଅଟକାଇ ମାଟି ଭିତରକୁ ଜଳ ଶୋଷି ହେବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ, ଫଳରେ ଭୂତଳ ଜଳସ୍ତର ବୃଦ୍ଧି ପାଏ ।

୧୬. ଖାଦିନ୍ (Khadin) କ’ଣ? ଉତ୍ତର:

• ଏହା ରାଜସ୍ଥାନରେ ପ୍ରଚଳିତ ଏକ ପାରମ୍ପରିକ ଜଳ ଅମଳ ପ୍ରକଳ୍ପ ଯାହା କୃଷି କ୍ଷେତ୍ରରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ।

୧୭. ଓଡ଼ିଶାର ଦୁଇଟି କ୍ଷୁଦ୍ର ଜଳସେଚନ ପ୍ରକଳ୍ପର ନାମ ଲେଖ। ଉତ୍ତର:

• ଖଡ଼ଖାଇ (ମୟୁରଭଞ୍ଜ) ଏବଂ ଡେରାସ (ଭୁବନେଶ୍ୱର) ।

୧୮. କୋଇଲା ଓ ପେଟ୍ରୋଲିୟମ୍ ସଂରକ୍ଷଣର ଦୁଇଟି ଉପାୟ ଲେଖ। ଉତ୍ତର:

1. ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଗାଡ଼ି ବଦଳରେ ବସ୍ ବା ଟ୍ରେନ୍‌ରେ ଯାତ୍ରା କରିବା।

2. କମ୍ ୱାଟ୍ ବିଶିଷ୍ଟ CFL ବା LED ବଲ୍‌ବ ବ୍ୟବହାର କରିବା ।

୧୯. IUCN ର ମୁଖ୍ୟାଳୟ କେଉଁଠାରେ ଅଛି? (General Knowledge/Text Context)

• ପାଠ୍ୟପୁସ୍ତକରେ ମୁଖ୍ୟାଳୟର ସ୍ଥାନ ଦିଆଯାଇନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ଏହାର କାର୍ଯ୍ୟ ବିଷୟରେ ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି।

• IUCN ଏକ ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ସଂସ୍ଥା ଯାହା ପ୍ରକୃତି ସଂରକ୍ଷଣ ପାଇଁ କାମ କରେ ।

୨୦. ବିଶ୍ଵ ବନ୍ୟଜୀବ ପାଣ୍ଠି (WWF) ର ଲକ୍ଷ୍ୟ କ’ଣ? ଉତ୍ତର:

• ବିଶ୍ଵ ଜୈବବିବିଧତାର ସଂରକ୍ଷଣ କରିବା ଏବଂ ପ୍ରାକୃତିକ ସମ୍ପଦର ପରିପୋଷଣକାରୀ ବ୍ୟବହାର ସୁନିଶ୍ଚିତ କରିବା ।

🔸 ୩ ନମ୍ବର ବିଶିଷ୍ଟ ପ୍ରଶ୍ନ ଓ ଉତ୍ତର (3 Marks Questions)

(15 Questions)

୨୧. '3R' ନୀତି ମଧ୍ୟରୁ ପୁନଃବ୍ୟବହାର (Reuse) ଓ ପୁନଶ୍ଚକ୍ରଣ (Recycle) ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ ଦର୍ଶାଅ। ଉତ୍ତର:

• ପୁନଃବ୍ୟବହାର: କୌଣସି ବସ୍ତୁକୁ ଫିଙ୍ଗି ନ ଦେଇ ବାରମ୍ବାର ମୂଳ କାମରେ ବା ଅନ୍ୟ କାମରେ ଲଗାଇବା (ଯଥା: ପ୍ଲାଷ୍ଟିକ୍ ବୋତଲ)। ଏଥିରେ ଶକ୍ତି ଖର୍ଚ୍ଚ ହୁଏନାହିଁ ।

• ପୁନଶ୍ଚକ୍ରଣ: ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ତୁକୁ (କାଚ, ଧାତୁ) କାରଖାନାରେ ତରଳାଇ ନୂଆ ଜିନିଷ ତିଆରି କରିବା। ଏଥିରେ କିଛି ପରିମାଣର ଶକ୍ତି ଖର୍ଚ୍ଚ ହୁଏ ।

୨୨. ନଦୀବନ୍ଧ ଯୋଜନାର ତିନୋଟି ମୁଖ୍ୟ ସମସ୍ୟା ଉଲ୍ଲେଖ କର। ଉତ୍ତର:

1. ସାମାଜିକ ସମସ୍ୟା: ହଜାର ହଜାର ଲୋକ ନିଜର ଘର ଓ ଜମି ହରାଇ ବିସ୍ଥାପିତ ହୁଅନ୍ତି।

2. ଅର୍ଥନୈତିକ ସମସ୍ୟା: ବିସ୍ଥାପିତ ଲୋକଙ୍କୁ ଉପଯୁକ୍ତ କ୍ଷତିପୂରଣ ମିଳେନାହିଁ।

3. ପରିବେଶ ସମସ୍ୟା: ବ୍ୟାପକ ଜଙ୍ଗଲ ଜଳମଗ୍ନ ହୋଇ ଜୈବବିବିଧତା ନଷ୍ଟ ହୁଏ ।

୨୩. ବର୍ଷାଜଳ ଅମଳ (Rainwater Harvesting) ର ଆବଶ୍ୟକତା କ’ଣ? ଉତ୍ତର:

• ଭୂତଳ ଜଳସ୍ତର ହ୍ରାସ ପାଉଥିବାରୁ ଏହାକୁ ପୁନଃଭରଣ କରିବା ପାଇଁ।

• ଗ୍ରୀଷ୍ମ ଋତୁରେ ଜଳାଭାବ ଦୂର କରିବା ପାଇଁ।

• ସହରାଞ୍ଚଳରେ ଜଳବନ୍ଦୀ (Water logging) ସମସ୍ୟା କମାଇବା ପାଇଁ ।

୨୪. ସ୍ଵସ୍ଥାନେ ସଂରକ୍ଷଣ (In-situ) ଓ ବାହ୍ୟସ୍ଥାନେ ସଂରକ୍ଷଣ (Ex-situ) ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ ଲେଖ। ଉତ୍ତର: | ସ୍ଵସ୍ଥାନେ ସଂରକ୍ଷଣ (In-situ) | ବାହ୍ୟସ୍ଥାନେ ସଂରକ୍ଷଣ (Ex-situ) | | :--- | :--- | | ଜୀବକୁ ତା’ର ପ୍ରାକୃତିକ ବାସସ୍ଥାନରେ ସୁରକ୍ଷା ଦିଆଯାଏ। | ଜୀବକୁ ପ୍ରାକୃତିକ ପରିବେଶ ବାହାରେ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ସ୍ଥାନରେ ରଖାଯାଏ। | | ଉଦା: ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନ, ଅଭୟାରଣ୍ୟ। | ଉଦା: ଚିଡ଼ିଆଖାନା, ଉଦ୍ଭିଦ ଉଦ୍ୟାନ । |

୨୫. ଚିପ୍‌କୋ ଆନ୍ଦୋଳନରେ ମହିଳାମାନଙ୍କ ଭୂମିକା ବର୍ଣ୍ଣନା କର। ଉତ୍ତର:

• ରେନି ଗ୍ରାମର ମହିଳାମାନେ ଗୌରୀ ଦେବୀଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ଠିକାଦାରଙ୍କ ବିରୋଧରେ ଏକଜୁଟ ହୋଇଥିଲେ।

• ସେମାନେ ନିଜ ଜୀବନକୁ ଖାତିର ନ କରି ଗଛଗୁଡ଼ିକୁ କୁଣ୍ଢାଇ ଧରିଥିଲେ, ଫଳରେ ଠିକାଦାରମାନେ ଗଛ କାଟି ନ ପାରି ଫେରିଯାଇଥିଲେ। ଏହା ନାରୀଶକ୍ତିର ଏକ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଉଦାହରଣ ।

୨୬. ଜଙ୍ଗଲ ସମ୍ପଦ ଉପରେ ଶିଳ୍ପପତିମାନଙ୍କର ମନୋଭାବ କିପରି ଥାଏ? ଉତ୍ତର:

• ଶିଳ୍ପପତିମାନେ ଜଙ୍ଗଲକୁ କେବଳ କଞ୍ଚାମାଲର ଉତ୍ସ ଭାବେ ବିଚାର କରନ୍ତି।

• ସେମାନେ ଗୋଟିଏ ଜଙ୍ଗଲରୁ ଗଛ ସରିଗଲେ ଅନ୍ୟ ଜଙ୍ଗଲକୁ କାଟିବାକୁ ଚାହାନ୍ତି।

• ସେମାନେ ଜଙ୍ଗଲର ସ୍ଥାୟୀ ବିକାଶ ବା ପରିବେଶ ସନ୍ତୁଳନ ପ୍ରତି ବିଶେଷ ଧ୍ୟାନ ଦିଅନ୍ତି ନାହିଁ ।

୨୭. କୋଇଲା ଓ ପେଟ୍ରୋଲିୟମ୍ ବ୍ୟବହାର ଦ୍ୱାରା ପରିବେଶ ଉପରେ କି କୁପ୍ରଭାବ ପଡ଼େ? ଉତ୍ତର:

• ଏଗୁଡ଼ିକର ଦହନ ଫଳରେ କାର୍ବନ ଡାଇଅକ୍ସାଇଡ୍, ସଲଫର ଓ ନାଇଟ୍ରୋଜେନ୍ ଅକ୍ସାଇଡ୍ ନିର୍ଗତ ହୁଏ।

• ଏହା ବାୟୁ ପ୍ରଦୂଷଣ କରେ ଏବଂ ସବୁଜ କୋଠରୀ ପ୍ରଭାବ (Greenhouse Effect) ବୃଦ୍ଧି କରି ବିଶ୍ୱତାପନ (Global Warming) ଘଟାଏ ।

୨୮. ଜଳଛାୟା ପରିଚାଳନାର ତିନୋଟି ସୁଫଳ ଲେଖ। ଉତ୍ତର:

1. ମୃତ୍ତିକା କ୍ଷୟ ରୋକାଯାଏ।

2. ବର୍ଷାଜଳ ଅଟକି ରହିବା ଫଳରେ ଭୂତଳ ଜଳସ୍ତର ବୃଦ୍ଧି ପାଏ।

3. ସ୍ଥାନୀୟ ଅଞ୍ଚଳରେ ହରିତ ବଳୟ (Green cover) ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ ।

୨୯. ବିଷୋଇ ସମ୍ପ୍ରଦାୟର ଧାର୍ମିକ ବିଶ୍ୱାସ କିପରି ପରିବେଶ ସୁରକ୍ଷାରେ ସହାୟକ ହୋଇଛି? ଉତ୍ତର:

• ବିଷୋଇ ସମ୍ପ୍ରଦାୟର ଲୋକମାନେ ବିଶ୍ୱାସ କରନ୍ତି ଯେ ଗଛ କାଟିବା ଓ ପଶୁ ମାରିବା ପାପ।

• ସେମାନେ ସବୁଜ ଗଛକୁ କାଟନ୍ତି ନାହିଁ ଏବଂ ବନ୍ୟଜନ୍ତୁଙ୍କୁ ନିଜ ସନ୍ତାନ ପରି ସ୍ନେହ କରନ୍ତି। ଏହି ବିଶ୍ୱାସ ଯୋଗୁଁ ସେମାନେ ପ୍ରକୃତିର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସଂରକ୍ଷକ ସାଜିଛନ୍ତି ।

୩୦. ଶକ୍ତି ସଙ୍କଟର ମୁକାବିଲା ପାଇଁ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ସ୍ତରରେ ତୁମେ କ’ଣ କରିପାରିବ? ଉତ୍ତର:

• ଅଯଥା ବିଜୁଳି ଆଲୁଅ ଓ ପଙ୍ଖା ବନ୍ଦ କରିବି।

• ସ୍କୁଲ ଯିବା ପାଇଁ ସାଇକେଲ କିମ୍ବା ଚାଲିକି ଯିବା ଅଭ୍ୟାସ କରିବି।

• ପାଣିର ଅପଚୟ ରୋକିବି ।

୩୧. ପଶ୍ଚିମବଙ୍ଗର ଆରବାରି ପ୍ରକଳ୍ପରୁ କ’ଣ ଶିକ୍ଷା ମିଳେ? ଉତ୍ତର:

• ଏହି ପ୍ରକଳ୍ପରୁ ଶିକ୍ଷା ମିଳେ ଯେ ସ୍ଥାନୀୟ ଲୋକଙ୍କ ସହଯୋଗ ବିନା ଜଙ୍ଗଲ ସୁରକ୍ଷା ଅସମ୍ଭବ।

• ଲୋକଙ୍କୁ ଜଙ୍ଗଲର ଅଂଶୀଦାର କଲେ ସେମାନେ ଜଙ୍ଗଲକୁ ନିଜର ଭାବି ସୁରକ୍ଷା ଦିଅନ୍ତି (ଯାହା ଆରବାରିରେ ଶାଳ ଜଙ୍ଗଲ ପୁନରୁଦ୍ଧାରରେ ଦେଖାଗଲା) ।

୩୨. 'ପୁନଃ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ' (Repurpose) ର ଅର୍ଥ କ’ଣ? ଉଦାହରଣ ଦିଅ। ଉତ୍ତର:

• ଯେତେବେଳେ କୌଣସି ଜିନିଷ ତାହାର ମୂଳ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ବ୍ୟବହାର ହୋଇପାରେ ନାହିଁ, ତାକୁ ଅନ୍ୟ କାମରେ ଲଗାଇବାକୁ ପୁନଃ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କୁହାଯାଏ।

• ଉଦାହରଣ: ଫଟା କପ୍‌ରେ ପକ୍ଷୀଙ୍କୁ ଦାନା ଦେବା କିମ୍ବା ଭଙ୍ଗା ବାଲ୍ଟିରେ ଗଛ ଲଗାଇବା ।

୩୩. ଜୈବ ମଣ୍ଡଳ ସଂରକ୍ଷିତ ଅଞ୍ଚଳ (Biosphere Reserve) ର ଲକ୍ଷ୍ୟ କ’ଣ? ଉତ୍ତର:

• କେବଳ ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀ ନୁହେଁ, ବରଂ ସମଗ୍ର ପରିସଂସ୍ଥା ଓ ସେଠାରେ ବାସ କରୁଥିବା ଆଦିବାସୀମାନଙ୍କ ଜୀବନଶୈଳୀକୁ ସଂରକ୍ଷିତ ରଖିବା ଏହାର ଲକ୍ଷ୍ୟ।

• ଓଡ଼ିଶାର ଶିମିଳିପାଳ ଏକ ଜୈବ ମଣ୍ଡଳ ସଂରକ୍ଷିତ ଅଞ୍ଚଳ ।

୩୪. ଭୂତଳ ଜଳର ପୁନଃଭରଣ (Groundwater Recharge) କିପରି ହୁଏ? ଉତ୍ତର:

• ବର୍ଷାଜଳ ମାଟିର ଛିଦ୍ର ଦେଇ ତଳକୁ ଝରିଯାଏ।

• ଗଛର ଚେର ମାଟିକୁ ହାଲୁକା କରେ, ଫଳରେ ପାଣି ସହଜରେ ଭିତରକୁ ଯାଏ।

• ପୋଖରୀ, ବନ୍ଧ ଓ ଇଙ୍ଗୁରା ଗାତ ମାଧ୍ୟମରେ ମଧ୍ୟ ଭୂତଳ ଜଳ ଭରଣ ହୁଏ ।

୩୫. ଜଙ୍ଗଲ ସମ୍ପଦ କ୍ଷୟ ହେଲେ ଆଦିବାସୀମାନଙ୍କ ଉପରେ କି ପ୍ରଭାବ ପଡ଼େ? ଉତ୍ତର:

• ଆଦିବାସୀମାନେ ଖାଦ୍ୟ, ଔଷଧ ଓ ଜୀବିକା ପାଇଁ ଜଙ୍ଗଲ ଉପରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନିର୍ଭରଶୀଳ।

• ଜଙ୍ଗଲ କ୍ଷୟ ହେଲେ ସେମାନଙ୍କ ଜୀବିକା ବୁଡ଼ିଯାଏ ଏବଂ ସେମାନେ ଦାରିଦ୍ର୍ୟର ଶିକାର ହୁଅନ୍ତି ।

🔸 ୪ ନମ୍ବର ବିଶିଷ୍ଟ ପ୍ରଶ୍ନ ଓ ଉତ୍ତର (4 Marks Questions)

(8 Questions)

୩୬. ଚିପ୍‌କୋ ଆନ୍ଦୋଳନର ଇତିହାସ ଓ ଫଳାଫଳ ବିଷୟରେ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ ଲେଖ। ଉତ୍ତର:

• ଇତିହାସ: ୧୯୭୦ ଦଶକର ପ୍ରାରମ୍ଭରେ ହିମାଳୟର ଗଡ଼ୱାଲ୍ ଅଞ୍ଚଳରେ ରେନି ଗ୍ରାମରେ ଏହି ଆନ୍ଦୋଳନ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା। ସରକାର ଠିକାଦାରଙ୍କୁ ଗଛ କାଟିବାକୁ ଅନୁମତି ଦେଇଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ସ୍ଥାନୀୟ ଲୋକଙ୍କୁ ଚାଷ ଉପକରଣ ପାଇଁ କାଠ ଦେଇନଥିଲେ।

• ଘଟଣା: ଗୌରୀ ଦେବୀଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ମହିଳାମାନେ ଗଛ କାଟିବାକୁ ଆସିଥିବା ଠିକାଦାରଙ୍କୁ ବିରୋଧ କରି ଗଛକୁ କୁଣ୍ଢାଇ ଧରିଥିଲେ। ସୁନ୍ଦରଲାଲ ବହୁଗୁଣା ଓ ଚଣ୍ଡୀ ପ୍ରସାଦ ଭଟ୍ଟ ଏହାର ନେତୃତ୍ୱ ନେଇଥିଲେ।

• ଫଳାଫଳ: ଏହି ଆନ୍ଦୋଳନ ସଫଳ ହେଲା। ଭାରତ ସରକାର ହିମାଳୟ ଅଞ୍ଚଳରେ ୧୫ ବର୍ଷ ପାଇଁ ଗଛ କାଟିବା ନିଷିଦ୍ଧ କଲେ। ଏହା ସାରା ବିଶ୍ୱରେ ପରିବେଶ ସୁରକ୍ଷାର ବାର୍ତ୍ତା ପ୍ରଚାର କଲା ।

୩୭. ଜଳଛାୟା ପରିଚାଳନା (Watershed Management) କ’ଣ? ଏହାର ବିଭିନ୍ନ ପଦକ୍ଷେପଗୁଡ଼ିକ ବର୍ଣ୍ଣନା କର। ଉତ୍ତର:

• ସଂଜ୍ଞା: ପାହାଡ଼ିଆ ଅଞ୍ଚଳରେ ମୃତ୍ତିକା ଓ ଜଳର ବୈଜ୍ଞାନିକ ସଂରକ୍ଷଣ କରି ଉତ୍ପାଦନ ବୃଦ୍ଧି କରିବାକୁ ଜଳଛାୟା ପରିଚାଳନା କୁହାଯାଏ।

• ପଦକ୍ଷେପ:

  1. ବୃକ୍ଷରୋପଣ: ପାହାଡ଼ର ଉପର ଭାଗରେ ଗଛ ଲଗାଇ ମୃତ୍ତିକା କ୍ଷୟ ରୋକିବା।

  2. ଅଟକ ବନ୍ଧ (Check Dam): ପାହାଡ଼ର ଗଡ଼ାଣିଆ ସ୍ଥାନରେ ପଥର ବନ୍ଧ ନିର୍ମାଣ କରି ଜଳ ସ୍ରୋତକୁ ଧୀର କରିବା।

  3. ସାମାଜିକ ସହଯୋଗ: ସ୍ଥାନୀୟ ଲୋକଙ୍କୁ ସାମିଲ କରି କୃଷି ଓ ଜଙ୍ଗଲ ସୁରକ୍ଷା କରିବା।

• ଚିତ୍ର: (ଛାତ୍ରଛାତ୍ରୀମାନେ ପାଠ୍ୟପୁସ୍ତକର ଚିତ୍ର 10.1 ଅଙ୍କନ କରିପାରିବେ)

୩୮. ବୃଷ୍ଟିଜଳ ଅମଳ (Rainwater Harvesting) ର ବିଭିନ୍ନ ପଦ୍ଧତି ଆଲୋଚନା କର। ଉତ୍ତର:

• ଗ୍ରାମାଞ୍ଚଳରେ:

  • ପୋଖରୀ ଓ ଗଡ଼ିଆ ଖୋଳି ବର୍ଷାଜଳ ସଞ୍ଚୟ କରାଯାଏ।

  • ଛୋଟ ନଦୀବନ୍ଧ ନିର୍ମାଣ କରି ପାଣି ଅଟକାଯାଏ।

• ସହରାଞ୍ଚଳରେ (Rooftop Rainwater Harvesting):

  • ଛାତ ଉପର ବର୍ଷାପାଣିକୁ ପାଇପ୍ ମାଧ୍ୟମରେ ଅଣାଯାଏ।

  • ଏହାକୁ ଏକ ବାଲିଶଯ୍ୟା (Filter pit) ଦେଇ ମାଟି ତଳେ ଥିବା ଟାଙ୍କି ବା କୂଅ (Recharge well) କୁ ଛଡ଼ାଯାଏ।

  • ଏହା ଭୂତଳ ଜଳସ୍ତର ବୃଦ୍ଧିରେ ସହାୟକ ହୁଏ।

  • ଚିତ୍ର 10.2 ଅନୁଯାୟୀ ଏହା କାର୍ଯ୍ୟ କରେ ।

୩୯. ଜଙ୍ଗଲ ଓ ବନ୍ୟଜୀବ କ୍ଷୟର ଚାରୋଟି ମୁଖ୍ୟ କାରଣ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ ଲେଖ। ଉତ୍ତର:

1. ବିକାଶମୂଳକ ଯୋଜନା: ରାସ୍ତା, ଡ୍ୟାମ୍ ଓ କାରଖାନା ପାଇଁ ଜଙ୍ଗଲ ଧ୍ୱଂସ ହେଉଛି।

2. ଜନସଂଖ୍ୟା ବିସ୍ଫୋରଣ: ବଢ଼ୁଥିବା ଜନସଂଖ୍ୟା ପାଇଁ ବାସସ୍ଥାନ ଓ ଚାଷଜମି ଆବଶ୍ୟକ ହେବାରୁ ଜଙ୍ଗଲ ସଫା କରାଯାଉଛି।

3. ଅବାଧ ଶିକାର: ହାତୀଦାନ୍ତ, ବାଘଛାଲ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅଙ୍ଗ ପାଇଁ ଚୋରା ଶିକାରୀମାନେ ବନ୍ୟଜନ୍ତୁ ହତ୍ୟା କରୁଛନ୍ତି।

4. ଦାବାନଳ: ପ୍ରାକୃତିକ କାରଣରୁ ବା ମଣିଷର ଅସାବଧାନତା ଯୋଗୁଁ ଜଙ୍ଗଲ ନିଆଁ ଲାଗି ବହୁ କ୍ଷତି ଘଟାଉଛି ।

୪୦. '୫-ଆର୍' (5R) ନୀତି କିପରି ପରିବେଶ ସୁରକ୍ଷାରେ ସହାୟକ ହୁଏ? ଉଦାହରଣ ସହ ବୁଝାଅ। ଉତ୍ତର:

1. Refuse (ପ୍ରତ୍ୟାଖ୍ୟାନ): ପଲିଥିନ୍ ବ୍ୟାଗ୍ ଗ୍ରହଣ ନ କରିବା।

2. Reduce (ସମ୍ବରଣ): ଘରେ ବିଜୁଳି ଓ ପାଣିର ଅପଚୟ ରୋକିବା।

3. Reuse (ପୁନଃବ୍ୟବହାର): ଖାଦ୍ୟ ପ୍ୟାକେଟ୍ ବା ବୋତଲକୁ ପୁଣି ଥରେ ରୋଷେଇ ଘରେ ବ୍ୟବହାର କରିବା।

4. Repurpose (ପୁନଃଉପଯୋଗ): ଭଙ୍ଗା ବାସନରେ ଗଛ ଲଗାଇବା।

5. Recycle (ପୁନଶ୍ଚକ୍ରଣ): ପୁରୁଣା ଖବରକାଗଜରୁ ନୂଆ କାଗଜ ତିଆରି କରିବା।

• ଏହି ୫ଟି ପଦକ୍ଷେପ ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ତୁ କମାଏ ଓ ସମ୍ପଦ ସଞ୍ଚୟ କରେ ।

୪୧. କୋଇଲା ଓ ପେଟ୍ରୋଲିୟମ୍‌ର ସଂରକ୍ଷଣ ପାଇଁ ତୁମେ କି କି ପଦକ୍ଷେପ ନେବ? ଉତ୍ତର:

• ବିଦ୍ୟୁତ୍ ସଞ୍ଚୟ: ଅଯଥା ଲାଇଟ୍, ଫ୍ୟାନ୍ ବନ୍ଦ ରଖିବା କାରଣ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଉତ୍ପାଦନରେ କୋଇଲା ଖର୍ଚ୍ଚ ହୁଏ।

• ଯାନବାହନ: ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଗାଡ଼ି ବଦଳରେ ପବ୍ଲିକ୍ ଟ୍ରାନ୍ସପୋର୍ଟ (ବସ୍/ଟ୍ରେନ୍) ବ୍ୟବହାର କରିବା।

• ଶକ୍ତି ଦକ୍ଷତା: ଦକ୍ଷ ଇଞ୍ଜିନ୍ ଥିବା ଗାଡ଼ି ଏବଂ LED ବଲ୍‌ବ ବ୍ୟବହାର କରିବା।

• ବିକଳ୍ପ ଶକ୍ତି: ସୌରଶକ୍ତି ଚାଳିତ ଉପକରଣ (ସୋଲାର କୁକର, ହିଟର) ବ୍ୟବହାର କରିବା ।

୪୨. ଜଙ୍ଗଲ ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ସରକାର ନେଇଥିବା ବିଭିନ୍ନ ଆଇନଗତ ବ୍ୟବସ୍ଥା ବିଷୟରେ ଲେଖ। ଉତ୍ତର:

• ଜଙ୍ଗଲ ଆଇନ (୧୯୨୭): ଜଙ୍ଗଲ ସମ୍ପଦର ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ପାଇଁ।

• ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀ ସୁରକ୍ଷା ଆଇନ (୧୯୭୨): ଶିକାର ନିଷେଧ ଓ ବନ୍ୟଜନ୍ତୁଙ୍କ ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ।

• ଜାତୀୟ ଜଙ୍ଗଲ ନୀତି (୧୯୮୮): ଜଙ୍ଗଲର ପରିଚାଳନା ପାଇଁ।

• ଜାତୀୟ ଜୈବବିବିଧତା ଆଇନ (୨୦୦୪): ଜୈବବିବିଧତାର ସଂରକ୍ଷଣ ପାଇଁ ।

୪୩. ଜଙ୍ଗଲ ସମ୍ପଦର ଅଂଶୀଦାରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ସ୍ୱାର୍ଥଗତ ପାର୍ଥକ୍ୟ ଆଲୋଚନା କର। ଉତ୍ତର:

• ସ୍ଥାନୀୟ ଲୋକ: ଜଙ୍ଗଲକୁ ନିଜର ଜୀବିକା ଓ ପରମ୍ପରା ଭାବନ୍ତି, ସେମାନେ ସ୍ଥାୟୀ ସଂରକ୍ଷଣ ଚାହାନ୍ତି।

• ଶିଳ୍ପପତି: କେବଳ ଲାଭ ପାଇଁ ଗଛ କାଟିବାକୁ ଚାହାନ୍ତି, ପରିବେଶ ପ୍ରତି ଧ୍ୟାନ ଦିଅନ୍ତି ନାହିଁ।

• ଜଙ୍ଗଲ ବିଭାଗ: ରାଜସ୍ୱ ଆଦାୟ ଓ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଅନ୍ତି, ବେଳେବେଳେ ସ୍ଥାନୀୟ ଲୋକଙ୍କ ସ୍ୱାର୍ଥକୁ ଅଣଦେଖା କରନ୍ତି।

• ପ୍ରକୃତିପ୍ରେମୀ: ନିସ୍ୱାର୍ଥପର ଭାବେ ବନ୍ୟଜନ୍ତୁ ଓ ଜଙ୍ଗଲର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସୁରକ୍ଷା ଚାହାନ୍ତି। ଏହି ପାର୍ଥକ୍ୟ ଯୋଗୁଁ ସଂଘର୍ଷ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ ।

📝 ପ୍ରଶ୍ନ ବ୍ୟାଙ୍କ (Question Bank)

(30 Questions - Without Answers) (Arranged from Easy to Difficult)

Easy 

1. 1. ନବୀକରଣ ଅଯୋଗ୍ୟ ସମ୍ପଦର ଦୁଇଟି ଉଦାହରଣ ଦିଅ। (2 Marks)

2. 2. 5R ର ପୂରା ନାମ ଲେଖ। (2 Marks)

3. 3. ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନ କାହାକୁ କୁହାଯାଏ? (2 Marks)

4. 4. IUCN ର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନାମ କ’ଣ? (2 Marks)

5. 5. ଚିପ୍‌କୋ ଆନ୍ଦୋଳନ କେବେ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା? (2 Marks)

6. 6. କୋଇଲା ଜଳିଲେ କେଉଁ ଗ୍ୟାସ୍ ନିର୍ଗତ ହୁଏ? (2 Marks)

7. 7. 'ଖାଦିନ୍' କେଉଁ ରାଜ୍ୟରେ ଦେଖାଯାଏ? (2 Marks)

8. 8. ବିଶ୍ଵ ବନ୍ୟଜୀବ ପାଣ୍ଠି (WWF) ର କାର୍ଯ୍ୟ କ’ଣ? (2 Marks)

9. 9. ଜୈବବିବିଧତା କ’ଣ? (2 Marks)

10. 10. ଓଡ଼ିଶାର ଏକ ବ୍ୟାଘ୍ର ପ୍ରକଳ୍ପର ନାମ ଲେଖ। (2 Marks)

11. 
    

Medium 

11. ସାମାଜିକ ବନୀକରଣ କହିଲେ କ’ଣ ବୁଝ? (3 Marks)

 12. ରେଡ୍ ଡାଟା ବୁକ୍‌ର ଗୁରୁତ୍ୱ ଲେଖ। (3 Marks) 

13. ଜଳଛାୟା ପରିଚାଳନା ଦ୍ୱାରା କି ଲାଭ ମିଳେ? (3 Marks) 

14. ପୁନଃବ୍ୟବହାର ଓ ପୁନଶ୍ଚକ୍ରଣ ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ ଲେଖ। (3 Marks) 

15. ଅଟକ ବନ୍ଧ କିପରି ଭୂତଳ ଜଳସ୍ତର ବୃଦ୍ଧି କରେ? (3 Marks) 

16. ବିଷୋଇ ସମ୍ପ୍ରଦାୟର ପରିବେଶ ପ୍ରେମ ବିଷୟରେ ଲେଖ। (3 Marks) 

17. ଶକ୍ତି ସଙ୍କଟର ମୁକାବିଲା ପାଇଁ ତିନୋଟି ଉପାୟ ଲେଖ। (3 Marks) 

18. ଯୁଗ୍ମ ଜଙ୍ଗଲ ପରିଚାଳନା (JFM) ର ଆବଶ୍ୟକତା କାହିଁକି? (3 Marks) 

19. ବଡ଼ ଡ୍ୟାମ୍ ନିର୍ମାଣର ଅସୁବିଧାଗୁଡ଼ିକ କ’ଣ? (3 Marks) 

20. ଫ୍ଲାଏ ଆସ୍ (Fly ash) ର ସଦୁପଯୋଗ କିପରି ହେଉଛି? (3 Marks)

Difficult  

21. ଜଙ୍ଗଲ କ୍ଷୟର କାରଣ ଓ ନିରାକରଣ ଆଲୋଚନା କର। (4 Marks)

 22. ବର୍ଷାଜଳ ଅମଳ ପ୍ରକଳ୍ପର କାର୍ଯ୍ୟକାରିତା ଚିତ୍ର ସହ ବୁଝାଅ। (4 Marks) 

23. ଚିପ୍‌କୋ ଆନ୍ଦୋଳନ ଭାରତରେ ଜଙ୍ଗଲ ସୁରକ୍ଷା ଆଇନକୁ କିପରି ପ୍ରଭାବିତ କଲା? (4 Marks) 

24. ଜୈବବିବିଧତା ସଂରକ୍ଷଣ ପାଇଁ 'In-situ' ଓ 'Ex-situ' ପଦ୍ଧତି ବର୍ଣ୍ଣନା କର। (4 Marks) 

25. କୋଇଲା ଓ ପେଟ୍ରୋଲିୟମ୍ ସଂରକ୍ଷଣ କାହିଁକି ଜରୁରୀ? ବିସ୍ତୃତ ଉତ୍ତର ଦିଅ। (4 Marks) 

26. ଜଙ୍ଗଲ ସମ୍ପଦର ବିଭିନ୍ନ ଅଂଶୀଦାରମାନଙ୍କ ଭୂମିକା ଓ ସ୍ୱାର୍ଥ ବିଶ୍ଳେଷଣ କର। (4 Marks) 

27. ପରିପୋଷଣୀୟ ବିକାଶ (Sustainable Development) ର ମହତ୍ତ୍ୱ ବୁଝାଅ। (4 Marks) 

28. ଭୂତଳ ଜଳସ୍ତର ହ୍ରାସର କାରଣ ଓ ପ୍ରତିକାର ଆଲୋଚନା କର। (4 Marks) 

29. ବନ୍ୟଜନ୍ତୁ ସଂରକ୍ଷଣ ଆଇନ ଓ ଏହାର ସଫଳତା ସମ୍ପର୍କରେ ଲେଖ। (4 Marks) 

30. "ଜଙ୍ଗଲ କେବଳ ଗଛର ସମାହାର ନୁହେଁ, ଏହା ଏକ ଜଟିଳ ପରିସଂସ୍ଥା" - ଉକ୍ତିଟିର ଯଥାର୍ଥତା ପ୍ରତିପାଦନ କର। (4 Marks)