କବିବର ରାଧାନାଥ ରାୟ (୧୮୪୮-୧୯୦୮)

·         ପରିଚୟ: କବିବର ରାଧାନାଥ ରାୟଙ୍କୁ ଆଧୁନିକ ଓଡ଼ିଆ କାବ୍ୟଧାରାର ଭିଭି ସଂସ୍ଥାପକ ଭାବରେ ସମ୍ମାନ ଦିଆଯାଏ । ଊନବିଂଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ ସେ ଓଡ଼ିଆ କାବ୍ୟ ରଚନାରେ ଏକ ନୂତନ ଶୈଳୀ ପ୍ରବର୍ତ୍ତନ କରିଥିଲେ । ତାଙ୍କର ଉପାଧି ଥିଲା 'କବିବର' ।

·         ଜନ୍ମ ଓ ସମୟ: ସେ ୧୮୪୮ ମସିହାରେ ଜନ୍ମଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ ଏବଂ ୧୯୦୮ ମସିହାରେ ତାଙ୍କର ଦେହାନ୍ତ ହୋଇଥିଲା । ତାଙ୍କର ଜନ୍ମସ୍ଥାନ ହେଉଛି ବାଲେଶ୍ଵର ଜିଲ୍ଲାର ସୋର ନିକଟବର୍ତ୍ତୀ କେଦାରପୁର ଗ୍ରାମ ।

·         ପାରିବାରିକ ପୃଷ୍ଠଭୂମି ଓ ଜୀବନ: ରାଧାନାଥ ରାୟ ଊନବିଂଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଜଣେ ଶିକ୍ଷକ ଭାବରେ ନିଜର କର୍ମମୟ ଜୀବନ ଆରମ୍ଭ କରିଥିଲେ । ପରେ ସେ ନିଜର ଦକ୍ଷତା ବଳରେ ବଙ୍ଗ-ବିହାର-ଓଡ଼ିଶାର ବିଦ୍ୟାଳୟ ସମୂହର ଶିକ୍ଷା ବିଭାଗରେ ଇନିସ୍ପେକ୍ଟର ପଦବୀକୁ ଉନ୍ନୀତ ହୋଇପାରିଥିଲେ ।

·         ଶିକ୍ଷା ଓ ପାଣ୍ଡିତ୍ୟ: ତାଙ୍କର ଅନୂଦିତ କୃତି 'ମେଘଦୂତ' ଓ 'ତୁଳସୀ ସ୍ତବକ' ତାଙ୍କର ବହୁପାଠିତା, ପାଣ୍ଡିତ୍ୟ ଏବଂ କବିତ୍ବର ଉଚ୍ଚକୋଟୀର ନିଦର୍ଶନ ଅଟେ ।

·         ସାହିତ୍ୟ କୃତି: ତାଙ୍କର ପ୍ରମୁଖ କାଳଜୟୀ କୃତିଗୁଡ଼ିକ ହେଲା କେଦାରଗୌରୀ, ନନ୍ଦିକେଶ୍ଵରୀ, ଚନ୍ଦ୍ରଭାଗା, ଉଷା, ପାର୍ବତୀ, ଚିଲିକା, ମହାଯାତ୍ରା, ଏବଂ ଉର୍ବଶୀ । ଏହା ସହିତ ତାଙ୍କର ସଂସ୍କୃତ ଗୀତିକା "ସର୍ବେଷାଂ ନୋ ଜନନୀ ଭାରତ ଧରଣୀ କଳ୍ପଲତେୟଂ" ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ।

·         ଶୈଳୀ ଓ ବିଶେଷତ୍ୱ: ରାଧାନାଥଙ୍କର ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ବିଶେଷତ୍ୱ ହେଉଛି ପ୍ରକୃତିକୁ ନାୟିକା କରି 'ଚିଲିକା' ଖଣ୍ଡକାବ୍ୟ ରଚନା କରିବା । "ଚିଲିକାରେ ସାୟନ୍ତନ ଦୃଶ୍ୟ" କବିତାଟି ସେହି 'ଚିଲିକା' ଖଣ୍ଡକାବ୍ୟରୁ ଆସିଅଛି । ଏହି କବିତାରେ କବିସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଗୀତର ସ୍ମରଣ, ଜାତୀୟ ଭାବନା, ଜୀବନ ଦର୍ଶନ ଏବଂ କବିଙ୍କର ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟବୋଧ ପ୍ରକାଶ ପାଇଛି ।

ପଦ ୧: "ପ୍ରାଚୀ ମୂଳ ଏବେ...ପଟିକା ମହୋଲ୍ଲାସେ ଟେକି,"

·         ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ସନ୍ଧ୍ୟା ସମୟ ଉପସ୍ଥିତ ହୋଇଛି । ପୂର୍ବ ଦିଗରେ (ପ୍ରାଚୀ ମୂଳେ) ସ୍ଥାନେ ସ୍ଥାନେ ମାଛଧରାଳିଙ୍କ (ମୀନଜୀବୀ) ନୌକାର ଛାଇ (ଛାୟାକାରେ) ଦେଖାଯାଉଛି । ସେମାନେ ସମୁଦ୍ର ମୁହାଣରୁ (ସମୁଦ୍ର ମୁହାଣେ) ମାଛ ଧରି, ନିଜ ଘର କଥା (ନିଜ ଗୃହ କଥା) ଏକ ଧ୍ୟାନରେ ଭାବି ଫେରୁଛନ୍ତି । ଦୂରରେ ଥିବା ଭାଲେରି ପର୍ବତ ଶିଖରରେ ସନ୍ଧ୍ୟାତାରା ଦେଖାଯିବା ମାତ୍ରେ , ସେମାନେ ଘରକୁ ଶୀଘ୍ର ଫେରିଯିବାର ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦରେ (ମହୋଲ୍ଲାସେ) ନିଜ ନୌକାର ପାଲ (ପଟିକା) ଟେକି ଦେଉଛନ୍ତି ।

ପଦ ୨: "ତାଙ୍କ କଣ୍ଠ...ସେହି ତା ନ ଜାଣେ ।"

·         ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ଘରକୁ ଫେରିବାର ଆନନ୍ଦରେ ସେହି ମୀନଜୀବୀମାନଙ୍କ କଣ୍ଠରୁ କବିସୂର୍ଯ୍ୟ ବଳଦେବ ରଥଙ୍କ ଅମୃତମୟ ସଙ୍ଗୀତ (ଗୀତାମୃତ) ଝରି ଆସୁଛି, ଯାହାକୁ ଚିଲିକାର ପବନ (ମାରୁତ) ଦୂରକୁ ବହି ଆଣୁଛି । ସେହି ଗୀତର ସ୍ୱର (ଗୀତ-ତାନ), ଆନନ୍ଦର ଆତ୍ମା (ଉଲ୍ଲାସର ଆତ୍ମା) ପରି ଚିଲିକାର ନୀଳ ବକ୍ଷ ଉପରେ ଅବସ୍ଥାନ କରୁଛି । ଏହି ସମୟରେ, ଦିଗରୂପକ ନାରୀ (ଦିଗଙ୍ଗନା) ଜ୍ୟୋତ୍ସ୍ନାରୂପକ ପାଟ ବସ୍ତ୍ର (ଜ୍ୟୋତ୍ସ୍ନା–ଦୁକୂଳ–ବାସିନୀ) ପିନ୍ଧି ଚାରିଦିଗରେ ମଧୁର ହସ ହସୁଛନ୍ତି । କବିସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ସେହି ଗୀତ ("ଗଲାଣି ତ ଗଲା କଥାରେ ସଙ୍ଗାତ") କବି ରାଧାନାଥଙ୍କ ମନରେ ଏକ ଭିନ୍ନ ଭାବ (ଭାବାନ୍ତର) ସୃଷ୍ଟି କରୁଛି । ସେହି ସଙ୍ଗୀତର ଆବେଶରେ କବିଙ୍କ ମନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ-ଅତୀତ ରାଜ୍ୟରେ (ଅତୀନ୍ଦ୍ରିୟଦେଶେ) କ'ଣ ଖୋଜିବା ପାଇଁ ଶୂନ୍ୟରେ ଭାସି ବୁଲୁଛି, ତାହା ସେ ନିଜେ ମଧ୍ୟ ଜାଣି ପାରୁନାହାନ୍ତି ।

ପଦ ୩: "ଧନ୍ୟ ସେହି...ଡେଇଁ ଦେବେ ପ୍ରାଣ,"

·         ବ୍ୟାଖ୍ୟା: କବି ପ୍ରଥମେ ଦେବୀ ସରସ୍ୱତୀ (ବାଗୀଶ୍ଵରୀ)ଙ୍କୁ ଧନ୍ୟବାଦ ଦେଉଛନ୍ତି, ଯାହାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ଏହି ସୁନ୍ଦର ଲୀଳା (କବିତା) ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଛି । ତା'ପରେ ସେ କବିସୂର୍ଯ୍ୟ ବଳଦେବ ରଥଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କରି କହୁଛନ୍ତି, "ହେ ରଥେ! ତୁମ ଜନ୍ମ ଶୁଭକ୍ଷଣରେ ହୋଇଥିଲା, ତୁମେ ଉତ୍କଳ ଭୂମିରେ ମୃତ୍ୟୁଞ୍ଜୟ (ଅମର) ଅଟ" । ଯଦିଓ ତୁମର ମାଟିର ଶରୀର (ମାଟି – ଦେହ) ଶ୍ମଶାନରେ ମିଶିଯାଇଛି, ତୁମେ ତୁମର ଯଶରୂପକ ଶରୀରରେ (ଯଶୋଦେହେ) ଚିରଦିନ ଆୟୁଷ୍ମାନ ହୋଇ ରହିବ । ଏହି ସମୟରେ, ନୌକା ଚାଳକ (ପୋତପାଳ) ମାଛ ଆକର୍ଷଣ କରିବା ଆଶାରେ ନିଜ ଡଙ୍ଗାରେ ମଶାଲ ଜାଳି ଦେଇଛି । କବି ସେହି ମଶାଲକୁ ପାପର ମୂର୍ତ୍ତି (ପାପମୂର୍ତି) ସହିତ ତୁଳନା କରିଛନ୍ତି । କାରଣ, ତାହା ଦେଖିବାକୁ ସୁନ୍ଦର (ରମ୍ୟ ଦିଶେ) କିନ୍ତୁ ତାହା ପ୍ରାଣନାଶକ (ମାରାତ୍ମକ) ଅଟେ । ଯେପରି ଅଜ୍ଞାନ ମଣିଷ ପାପରୂପକ ଗର୍ତ୍ତରେ (ପାପ-ଗର୍ଭେ) ପଡ଼ିଯାଏ , ସେହିପରି ମାଛମାନେ ସେହି ଆଲୋକରେ ଆକୃଷ୍ଟ ହୋଇ ଡଙ୍ଗା ଭିତରକୁ (ତରୀ-ଗର୍ଭେ) ଡେଇଁ ପଡ଼ି ପ୍ରାଣ ଦେବେ ।

ପଦ ୪: "ତରଙ୍ଗେ ଦୋହଲି...ହ୍ରଦ ଅନ୍ତସ୍ତଳେ;"

·         ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ଢେଉର ତାଳେ ତାଳେ ଡଙ୍ଗା (ବୋଇତ) ଦୋହଲି କେତେବେଳେ ଦେଖାଯାଉଛି ତ କେତେବେଳେ ଲୁଚିଯାଉଛି (ଅନ୍ତର୍ହିତ) । ସେହି ମଶାଲର ଶିଖା ମଧ୍ୟ ବାରମ୍ବାର (ଘନ ଘନ) ଉଠୁଛି ଓ ପଡୁଛି । କବି ଏହାକୁ ଦୁଃଖୀ ଲୋକର ମନରେ ଆଶାର ଉତ୍‌ଥାନ-ପତନ ସହିତ ତୁଳନା କରିଛନ୍ତି । ରାତି (ନିଶା) ଆସିବା ସଙ୍ଗେ ସଙ୍ଗେ ଲୋକଙ୍କ କୋଳାହଳ କମି ଯାଉଛି ଏବଂ ପୃଥିବୀ (ଅବନୀ) ସ୍ଥିର (ନିଶ୍ଚଳ) ହୋଇଯାଉଛି । ଜଳ, ସ୍ଥଳ ଏବଂ ଆକାଶ (ନଭଃ) ଜହ୍ନ ଆଲୁଅରେ (ଜ୍ୟୋତ୍ସ୍ନା) ଏପରି ଭରିଯାଇଛି ଯେ, ସମଗ୍ର ସୃଷ୍ଟି ପାରଦରେ ଧୁଆ ହେଲା ପରି (ପାରଦ–ଧଉତ) ସ୍ୱଚ୍ଛ ଦେଖାଯାଉଛି । ଚିଲିକା ଜଳରେ ଥିବା ଦ୍ଵୀପ ଏବଂ ପାହାଡ଼ମାନଙ୍କର (ଦ୍ବୀପ-ଶୈଳ) ପ୍ରତିବିମ୍ବ ହ୍ରଦର ଗଭୀର ଜଳରେ (ଅନ୍ତସ୍ତଳେ) ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ଶୋଭା ପାଉଛି ।

ପଦ ୫: "କ୍ଷୀରୋଦ–ସୋଦର...ଭଜିଲେ ଆଶ୍ରୟ ?"

·         ବ୍ୟାଖ୍ୟା: କ୍ଷୀରସମୁଦ୍ରର ଭାଇ (କ୍ଷୀରୋଦ–ସୋଦର) ସଦୃଶ ଜ୍ୟୋତ୍ସ୍ନାରୂପକ ସମୁଦ୍ରରେ (ଜ୍ୟୋସ୍ମାର୍ଟବେ) ଭାସୁଥିବା ପାହାଡ (ଗିରି) ଓ ଜଙ୍ଗଲ (ବନ) ଅତି ସ୍ପଷ୍ଟ (ବିଶଦ) ଦେଖାଯାଉଛି । ଗଛର କୋମଳ ପତ୍ର (ସ୍ନିଗ୍ଧ ତରୁପତ୍ରେ) ଓ ଚିକ୍କଣ ପଥର (ମସୃଣ ଉପଳେ) ଉପରେ ଜହ୍ନ ଆଲୁଅ ପଡ଼ି ତାହା ଚକ୍‌ଚକ୍ କରୁଛି । ଆଲୋକ ଓ ଛାଇର ମିଶ୍ରଣରେ (ଛାୟା ମିଶ୍ର-କରେ) ସେହି ଜଙ୍ଗଲ (ବନସ୍ଥଳୀ), ସର୍ପ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ଭଗବାନ ଶିବଙ୍କ (ଚନ୍ଦ୍ରଚୂଡ଼) ଶରୀର ପରି ସୁନ୍ଦର ଦିଶୁଛି । ସେହି ପାହାଡ ଓ ଜଙ୍ଗଲ ଅଞ୍ଚଳ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶାନ୍ତ (ପ୍ରଶାନ୍ତ) ଓ ନୀରବ (ନୀରବେ) ହୋଇଯାଇଛି, ସେଠାରେ ମଣିଷର ଚଳପ୍ରଚଳର (ନର ଚହଳର) କୌଣସି ଚିହ୍ନ (ଲେଶ) ନାହିଁ । କେବଳ ଦୂରରୁ ଆସୁଥିବା ଝରଣାର ଶବ୍ଦ (ଦୂର ଝରନାଦ) ଓ ଝିଙ୍କାରୀର ଡାକ (ଝିଙ୍କାରି –ଝଙ୍କାର) ହିଁ ରାତିର (ନିଶୀଥୁନୀ) ପ୍ରଭାବକୁ ପ୍ରଚାର କରୁଛି । କବି କଳ୍ପନା କରିଛନ୍ତି ଯେ, ମଣିଷ ସମାଜର କଳହ ଓ ବିଶୃଙ୍ଖଳାରେ (କଳି ଉପଦ୍ରବେ) ଅତିଷ୍ଠ ହୋଇ 'ଶାନ୍ତି' ଦେବୀ ନିଜେ ଲୋକାଳୟ ତ୍ୟାଗ କରି ଜନକୋଳାହଳ ଶୂନ୍ୟ ଏହି ସ୍ଥାନରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଇଛନ୍ତି କି?

ପଦ ୬: "ଚିଲିକା !...ଦୃଶ୍ୟ ସାୟନ୍ତନ।"

·         ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ଶେଷରେ, କବି ଚିଲିକାକୁ ସମ୍ବୋଧନ କରି କହୁଛନ୍ତି, "ହେ ଚିଲିକା! ତୋର ଏହି ସୁନ୍ଦର (ଶୋଭାବନ) ଏବଂ ବର୍ଣ୍ଣମୟ (ବର୍ଣ୍ଣୋତ୍ସବମୟ) ସନ୍ଧ୍ୟାକାଳୀନ ଦୃଶ୍ୟ (ଦୃଶ୍ୟ ସାୟନ୍ତନ) ଅତ୍ୟନ୍ତ ମନୋରମ ଅଟେ" ।