ପ୍ରଶ୍ନ ୧: କବି ଉପେନ୍ଦ୍ର ଭଞ୍ଜ କେଉଁ ଉପାଧିରେ ଭୂଷିତ?

 ଉତ୍ତର: କବି ଉପେନ୍ଦ୍ର ଭଞ୍ଜ ‘କବିସମ୍ରାଟ’ ଉପାଧିରେ ଭୂଷିତ । 

ପ୍ରଶ୍ନ ୨: ଉପେନ୍ଦ୍ର ଭଞ୍ଜ କେଉଁ ରାଜବଂଶରେ ଜନ୍ମଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ?

 ଉତ୍ତର: ଉପେନ୍ଦ୍ର ଭଞ୍ଜ ଘୁମୁସର ରାଜବଂଶରେ ଜନ୍ମଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ । 

ପ୍ରଶ୍ନ ୩: ‘ବୈଦେହୀଶ ବିଳାସ’ କାବ୍ୟଟି ମୋଟ କେତେ ଛାନ୍ଦ ବିଶିଷ୍ଟ?

 ଉତ୍ତର: ‘ବୈଦେହୀଶ ବିଳାସ’ କାବ୍ୟଟି ମୋଟ ବାଉନ ଛାନ୍ଦ ବିଶିଷ୍ଟ । 

ପ୍ରଶ୍ନ ୪: ‘ବୈଦେହୀଶ ବିଳାସ’ର ପ୍ରତ୍ୟେକ ପଦ କେଉଁ ଆଦ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣ ନିୟମରେ ରଚିତ?

 ଉତ୍ତର: ‘ବୈଦେହୀଶ ବିଳାସ’ର ପ୍ରତ୍ୟେକ ପଦ ‘ବ’ ଆଦ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣ ନିୟମରେ ରଚିତ । 

ପ୍ରଶ୍ନ ୫: ସୀତାଙ୍କୁ ଫେରି ପାଇବାର ଆଶା କାହା ମନରେ ଦୃଢ ହେଲା?

 ଉତ୍ତର: ସୀତାଙ୍କୁ ଫେରି ପାଇବାର ଆଶା ରାଘବ ବା ଶ୍ରୀରାମଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ମନରେ ଦୃଢ ହେଲା । 

ପ୍ରଶ୍ନ ୬: ବାନରମାନେ ପକାଉଥିବା ପର୍ବତ ବୁଡ଼ିଯିବାରୁ ଜଳରୁ କ’ଣ ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଉ ନଥିଲା?

 ଉତ୍ତର: ବାନରମାନେ ପକାଉଥିବା ପର୍ବତ ବୁଡ଼ିଯିବାରୁ ଜଳରୁ ବୁଦ୍‌ବୁଦ (ପାଣିଫୋଟକା) ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଉ ନଥିଲା । 

ପ୍ରଶ୍ନ ୭: ଶ୍ରୀରାମ କେଉଁ ଦେବତାଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବା ପାଇଁ ଦର୍ଭଶଯ୍ୟାରେ ଶୟନ କଲେ?

 ଉତ୍ତର: ଶ୍ରୀରାମ ଜଳାଧିପତି ବରୁଣ ଦେବତାଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବା ପାଇଁ ଦର୍ଭଶଯ୍ୟାରେ ଶୟନ କଲେ । 

ପ୍ରଶ୍ନ ୮: ରାବଣ କାହାକୁ ଦୂତ ଭାବରେ ପଠାଇଥିଲା?

 ଉତ୍ତର: ରାବଣ ନିଜର ଦୁଇ ମନ୍ତ୍ରୀ ଶୁକ ଓ ସାରଣଙ୍କୁ ଦୂତ ଭାବରେ ପଠାଇଥିଲା । 

ପ୍ରଶ୍ନ ୯: ‘ବିଭୂତିଭୂଷଣ’ ଶବ୍ଦଟି କବିତାରେ କାହା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ କୁହାଯାଇଛି?

 ଉତ୍ତର: ‘ବିଭୂତିଭୂଷଣ’ ଶବ୍ଦଟି କବିତାରେ ଭସ୍ମ ଭୂଷଣ ହେଉଥିବା ଶ୍ରୀରାମଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ କୁହାଯାଇଛି । 

ପ୍ରଶ୍ନ ୧୦: ଅଙ୍ଗଦ କାହାର ପୁତ୍ର ଥିଲେ?

 ଉତ୍ତର: ଅଙ୍ଗଦ କିଷ୍କିନ୍ଧ୍ୟାର ରାଜା ବାଳୀଙ୍କ ପୁତ୍ର ଥିଲେ । 

ପ୍ରଶ୍ନ ୧୧: ରାବଣ ଅଙ୍ଗଦଙ୍କୁ କାହା ସହ ବିବାଦ ସୃଷ୍ଟି କରିବାକୁ କହିଥିଲା?

 ଉତ୍ତର: ରାବଣ ଅଙ୍ଗଦଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ପିତୃବ୍ୟ (ସୁଗ୍ରୀବ)ଙ୍କ ସହ ବିବାଦ ସୃଷ୍ଟି କରିବାକୁ କହିଥିଲା । 

ପ୍ରଶ୍ନ ୧୨: ଶୁକ ଓ ସାରଣ ଆକାଶ ମାର୍ଗରେ କେଉଁ ପକ୍ଷୀର ସ୍ୱରୂପ ଧାରଣ କରିଥିଲେ?

 ଉତ୍ତର: ଶୁକ ଓ ସାରଣ ଆକାଶ ମାର୍ଗରେ ବର୍ଷକ (ଟେଣ୍ଟେଇ ବା ବତକ) ପକ୍ଷୀର ସ୍ୱରୂପ ଧାରଣ କରିଥିଲେ । 

ପ୍ରଶ୍ନ ୧୩: ଦୂତମାନେ ଭୟରେ କାହାକୁ ରାବଣର କହିବା କଥା ଜଣାଇଲେ?

 ଉତ୍ତର: ଦୂତମାନେ ଭୟରେ ବିଂଶତିକର ବା ରାବଣକୁ ରାବଣର କହିବା କଥା (ବାର୍ତ୍ତା) ଜଣାଇଲେ । 

ପ୍ରଶ୍ନ ୧୪: ବିଭୀଷଣ କାହାକୁ ସମର୍ପଣ କଲେ ଲଙ୍କାକୁ ଫେରିଯିବେ ବୋଲି କହିଲେ?

 ଉତ୍ତର: ବିଭୀଷଣ ସୀତାଙ୍କୁ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କୁ ସମର୍ପଣ କଲେ ଲଙ୍କାକୁ ଫେରିଯିବେ ବୋଲି କହିଲେ । 

ପ୍ରଶ୍ନ ୧୫: ଅଙ୍ଗଦଙ୍କ ପ୍ରହାର କାହା ସହିତ ସମାନ ଥିଲା?

 ଉତ୍ତର: ଅଙ୍ଗଦଙ୍କ ପ୍ରହାର ବଜ୍ରାଘାତ ସହିତ ସମାନ ଥିଲା । 

ପ୍ରଶ୍ନ ୧୬: ଅଙ୍ଗଦଙ୍କ ଚାପୁଡ଼ା ବାଜିଥିଲେ କେଉଁ ପର୍ବତ ଚୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଥାନ୍ତା?

 ଉତ୍ତର: ଅଙ୍ଗଦଙ୍କ ଚାପୁଡ଼ା ବାଜିଥିଲେ ବିନ୍ଧ୍ୟ ପର୍ବତ ଚୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଥାନ୍ତା । 

ପ୍ରଶ୍ନ ୧୭: ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ସୈନ୍ୟ ସଂଖ୍ୟା ସମୁଦ୍ରରେ ଥିବା କ’ଣ ଠାରୁ ଅଧିକ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି?

 ଉତ୍ତର: ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ସୈନ୍ୟ ସଂଖ୍ୟା ସମୁଦ୍ରରେ ଜନ୍ମିତ ଶଙ୍ଖ (ସାମୁଦ୍ରିକ ଜୀବ) ଠାରୁ ଅଧିକ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି । 

ପ୍ରଶ୍ନ ୧୮: ସାଗର ପାର ହେବା ପାଇଁ ରାମଚନ୍ଦ୍ର କେଉଁଠାରେ ଉପାୟ ପାଞ୍ଚୁଥିଲେ?

 ଉତ୍ତର: ସାଗର ପାର ହେବା ପାଇଁ ରାମଚନ୍ଦ୍ର କୁଶଶଯ୍ୟା ଉପରେ ବସି ଉପାୟ ପାଞ୍ଚୁଥିଲେ । 

ପ୍ରଶ୍ନ ୧୯: ରାବଣ କାହାକୁ ହୀନ ପରାକ୍ରମ ବୋଲି କହି ଉପହାସ କରିଛି?

 ଉତ୍ତର: ରାବଣ ଶ୍ରୀରାମଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ହୀନ ପରାକ୍ରମ ବୋଲି କହି ଉପହାସ କରିଛି । 

ପ୍ରଶ୍ନ ୨୦: ଉପେନ୍ଦ୍ର ଭଞ୍ଜଙ୍କ ରଚିତ ପଦ୍ୟାତ୍ମକ ଶବ୍ଦକୋଷର ନାମ କ’ଣ?

 ଉତ୍ତର: ଉପେନ୍ଦ୍ର ଭଞ୍ଜଙ୍କ ରଚିତ ପଦ୍ୟାତ୍ମକ ଶବ୍ଦକୋଷର ନାମ ‘ଗୀତାଭିଧାନ’ । 

କ୍ଷୁଦ୍ର ଉତ୍ତରମୂଳକ ପ୍ରଶ୍ନ 

ପ୍ରଶ୍ନ ୧: କବି ଉପେନ୍ଦ୍ର ଭଞ୍ଜଙ୍କର ଯେକୌଣସି ଚାରୋଟି କାବ୍ୟକୃତିର ନାମ ଲେଖ। 

ଉତ୍ତର: କବି ଉପେନ୍ଦ୍ର ଭଞ୍ଜଙ୍କର ଚାରୋଟି ପ୍ରମୁଖ କାବ୍ୟକୃତି ହେଲା ‘କୋଟିବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ସୁନ୍ଦରୀ’, ‘ଲାବଣ୍ୟବତୀ’, ‘ବୈଦେହୀଶ ବିଳାସ’ ଏବଂ ‘ପ୍ରେମ ସୁଧାନିଧୂ’ । 

ପ୍ରଶ୍ନ ୨: ପଠିତ କବିତାଟି କେଉଁ କାବ୍ୟର କେଉଁ ଛାନ୍ଦରୁ ଆନୀତ ଏବଂ ଏହାର ବିଶେଷତ୍ୱ କ’ଣ?

 ଉତ୍ତର: ପଠିତ 'ରାଘବଙ୍କ ଲଙ୍କା ଯାତ୍ରାନୁକୂଳ' କବିତାଟି କବିଙ୍କ ‘ବୈଦେହୀଶ ବିଳାସ’ କାବ୍ୟର ଚାଳିଶ ଛାନ୍ଦରୁ ଆନୀତ । ଏହାର ବିଶେଷତ୍ୱ ହେଉଛି ଏହାର ପ୍ରତ୍ୟେକ ପଦ ‘ବ’ ଆଦ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣ ନିୟମରେ ରଚିତ । 

ପ୍ରଶ୍ନ ୩: ସମୁଦ୍ରରେ ପର୍ବତ ପକାଇବାରୁ ତାହା କିପରି ବୁଡ଼ିଗଲା?

 ଉତ୍ତର: ସମୁଦ୍ରରେ ସେତୁ ବାନ୍ଧିବା ପାଇଁ ବାନରମାନେ ଯେତେ ପର୍ବତ ପକାଇଲେ, ତାହା ଅଗାଧ ଜଳରାଶିରେ ବୁଡ଼ିଗଲା । ଏପରିକି ପାଣିଫୋଟକାଟିଏ ମଧ୍ୟ ଦେଖାଗଲା ନାହିଁ କେବଳ ‘ଫି ଫି କୃତ’ ଶବ୍ଦ ଶୁଣାଗଲା । 

ପ୍ରଶ୍ନ ୪: ଶ୍ରୀରାମ ସମୁଦ୍ର ତଟରେ କାହିଁକି ଓ କିପରି ଶୟନ କଲେ?

 ଉତ୍ତର: ସେତୁ ନିର୍ମାଣର ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ପ୍ରୟାସ ବିଫଳ ହେବାରୁ ଶ୍ରୀରାମ ବିସ୍ମିତ ହେଲେ । ସେ ଜଳ ଦେବତା ବରୁଣଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବା ପାଇଁ ଅନାହାରରେ ରହି (ବିନା ଅଶନରେ) ଦର୍ଭ ବା କୁଶ ଶଯ୍ୟାରେ ଶୟନ କଲେ । 

ପ୍ରଶ୍ନ ୫: ରାବଣ ବିଭୀଷଣଙ୍କୁ ନିଜର ବଡ଼ଭାଇର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ବିଷୟରେ କ’ଣ ମନେ ପକାଇ ଦେଇଥିଲା?

 ଉତ୍ତର: ରାବଣ ବାର୍ତ୍ତା ପଠାଇଥିଲା ଯେ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ଭାଇ ପିତା ସମାନ ହୋଇଥାନ୍ତି । ଯଦି ସେ କ୍ରୋଧରେ କିଛି କଟୁ କଥା କହିଥାନ୍ତି, ତେବେ ସେହି ବାଣୀକୁ ତିକ୍ତ ମନେକରି ତାକୁ ଭୁଲ ବୁଝିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ । 

ପ୍ରଶ୍ନ ୬: ଉଚ୍ଚ କୁଳରେ ଜନ୍ମ ହୋଇ ବିଭୀଷଣ କାହାର ଶରଣ ନେଇଥିବାରୁ ରାବଣ ତାଙ୍କୁ ସମାଲୋଚନା କରିଥିଲା?

 ଉତ୍ତର: ରାବଣ କହିଥିଲା ଯେ ବିଭୀଷଣ ବଡ଼ କୁଳରେ ଜନ୍ମ ହୋଇ ରାଜକୀୟ ଐଶ୍ୱର୍ଯ୍ୟ (ବିଭୂତି) ଭୋଗ କରୁଥିଲେ । କିନ୍ତୁ ସେ ଜଣେ ଭସ୍ମ ଭୂଷଣ (ବିଭୂତିଭୂଷଣ) ବନବାସୀ ରାମଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କର ଶରଣ ନେବା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅନୁଚିତ କାର୍ଯ୍ୟ ହୋଇଛି । 

ପ୍ରଶ୍ନ ୭: ରାବଣ ଅଙ୍ଗଦଙ୍କୁ କି କୂଟନୀତିପୂର୍ଣ୍ଣ ପରାମର୍ଶ ଦେଇଥିଲା?

 ଉତ୍ତର: ରାବଣ ଅଙ୍Gଦଙ୍କୁ ପରାମର୍ଶ ଦେଇଥିଲା ଯେ ସେ ନିଜ ପିତାଙ୍କ ଶତ୍ରୁ (ଶ୍ରୀରାମ) ପ୍ରତି ଭକ୍ତି ନ ଦେଖାଇ, ନିଜ ପିତୃବ୍ୟ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ସହ କଳହ ସୃଷ୍ଟି କରି ସୈନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଫେରାଇ ନେବା ଉଚିତ୍ । 

ପ୍ରଶ୍ନ ୮: ଶୁକ ଓ ସାରଣ କିପରି ବେଶରେ ଓ କିପରି ଶବ୍ଦ କରି ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ଶିବିର ନିକଟକୁ ଗଲେ?

 ଉତ୍ତର: ରାବଣର ଦୂତ ଶୁକ ଓ ସାରଣ ଆକାଶ ମାର୍ଗରେ (ବିହାୟସେ) ସମୁଦ୍ର ପାର ହେଲେ । ସେମାନେ ବର୍ଷକ ବା ଟେଣ୍ଟେଇ ପକ୍ଷୀର ସ୍ୱରୂପ ଧାରଣ କରି ‘କେଁ କେଁ ଟିହୋ’ ଶବ୍ଦ କରି ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ଶିବିରକୁ ଗଲେ । 

ପ୍ରଶ୍ନ ୯: ଦୂତମାନେ ଭୟଭୀତ ହୋଇ ରାବଣଙ୍କ ନିକଟକୁ ଫେରିଯିବାର କାରଣ କ’ଣ ଥିଲା?

 ଉତ୍ତର: ରାବଣର ବାର୍ତ୍ତା ଶୁଣି ଅଙ୍Gଦ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ଦୂତମାନଙ୍କୁ ବଜ୍ରାଘାତ ସମାନ ଚାପୁଡ଼ା ମାରିବାକୁ ଉଦ୍ୟତ ହେଲେ । ଏହି ଆକ୍ରମଣର ଭୟରେ ଦୂତମାନେ ଶୀଘ୍ର ସେ ସ୍ଥାନ ଛାଡ଼ି ରାବଣ ନିକଟକୁ ଫେରିଗଲେ । 

ପ୍ରଶ୍ନ ୧୦: ଅଙ୍ଗଦଙ୍କ ଚାପୁଡ଼ା ପ୍ରହାରର ଶକ୍ତି ବିଷୟରେ କ’ଣ କୁହାଯାଇଛି?

 ଉତ୍ତର: ଅଙ୍Gଦଙ୍କ ଚାପୁଡ଼ା ଏତେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଥିଲା ଯେ ତାହା ଯଦି ବାଜିଥାନ୍ତା, ତେବେ ଦୂତମାନେ ଚୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଯାଇଥାନ୍ତେ ବା ପାତାଳରେ ପଶିଯାଇଥାନ୍ତେ । ଏପରିକି ବିନ୍ଧ୍ୟ ପର୍ବତ ମଧ୍ୟ ଏହି ଆଘାତରେ ଚୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଯାଇଥାନ୍ତା । 

ପ୍ରଶ୍ନ ୧୧: ମନ୍ତ୍ରୀଦ୍ୱୟ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ସୈନ୍ୟ ସଂଖ୍ୟାକୁ କାହା ସହିତ ତୁଳନା କରିଥିଲେ?

 ଉତ୍ତର: ମନ୍ତ୍ରୀଦ୍ୱୟ ରାବଣଙ୍କୁ କହିଲେ ଯେ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ସୈନ୍ୟ ସଂଖ୍ୟା ଗଣନା କରିହେବ ନାହିଁ । ସମୁଦ୍ର ଜଳରାଶି ଉପରେ ଯେତେ ସଂଖ୍ୟକ ଶଙ୍ଖ (ସାମୁଦ୍ରିକ ଜୀବ) ଜନ୍ମ ହୁଅନ୍ତି, ତାହାଠାରୁ ମଧ୍ୟ ସୈନ୍ୟ ସଂଖ୍ୟା ଅଧିକ । 

ପ୍ରଶ୍ନ ୧୨: ରାବଣ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ପ୍ରୟାସକୁ ଉପହାସ କରି କ’ଣ କହିଥିଲା?

 ଉତ୍ତର: ରାମଚନ୍ଦ୍ର କୁଶଶଯ୍ୟାରେ ବସି ସମୁଦ୍ର ପାର ହେବାକୁ ଉପାୟ ପାଞ୍ଚୁଛନ୍ତି ଶୁଣି, ରାବଣ ନିଜର ବିରସ ମନରେ ଅଳ୍ପ ହସି କହିଲା ଯେ ଏପରି ହୀନ ପରାକ୍ରମ ଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ତା’ର କ’ଣ ବା କ୍ଷତି କରିପାରିବ । 

ପ୍ରଶ୍ନ ୧୩: (ବ୍ୟାକରଣ) ‘ବୁଧେ’ ଓ ‘ବିହେ’ ଶବ୍ଦ ଦୁଇଟିର ଅର୍ଥ ଲେଖ। 

ଉତ୍ତର: ‘ବୁଧେ’ ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ ହେଉଛି ପଣ୍ଡିତମାନେ ଏବଂ ‘ବିହେ’ ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ ହେଉଛି ବିଧାନ କରେ ବା ଉପାୟ କରେ । 

ପ୍ରଶ୍ନ ୧୪: (ବ୍ୟାକରଣ) ନିମ୍ନ ଶବ୍ଦଗୁଡ଼ିକର ଗଦ୍ୟରୂପ ଲେଖ: ପ୍ରାପତି, ଜନମି, ଦଇବ। 

ଉତ୍ତର: ପ୍ରାପତି – ପ୍ରାପ୍ତି; ଜନମି – ଜନ୍ମ ହୋଇ; ଦଇବ – ଦୈବ । 

ପ୍ରଶ୍ନ ୧୫: (ବ୍ୟାକରଣ) ‘କେଁ ଟିହୋ’ ପରି ଦୁଇଟି ଧ୍ୱନ୍ୟାତ୍ମକ ଯୁଗ୍ମଶବ୍ଦ ଲେଖ।

 ଉତ୍ତର: ‘କେଁ ଟିହୋ’ ପରି ଦୁଇଟି ଧ୍ୱନ୍ୟାତ୍ମକ ଯୁଗ୍ମଶବ୍ଦ ହେଉଛି ଫି ଫି କୃତ ଏବଂ ଠକ୍ ଠକ୍ ।

ପ୍ରଶ୍ନ ୧୬: (ବ୍ୟାକରଣ) ‘ପିତୃବ୍ୟ’ ଶବ୍ଦର ବ୍ୟାସବାକ୍ୟ ସହ ସମାସର ନାମ ଲେଖ। 

ଉତ୍ତର: ‘ପିତୃବ୍ୟ’ ଶବ୍ଦର ବ୍ୟାସବାକ୍ୟ ହେଉଛି ‘ପିତାଙ୍କର ସାନ ଭାଇ’ । ଏହା ଏକ ସମ୍ବନ୍ଧପଦ (ବ୍ୟାକରଣିକ ସମାସ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଭାବେ ପାଠ୍ୟରେ ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ଅର୍ଥ ହେଉଛି ପିତୃତୁଲ୍ୟ ବା ପିତାଙ୍କ ଭ୍ରାତା) ।

ପ୍ରଶ୍ନ ୧୭: (ବ୍ୟାକରଣ) ସନ୍ଧିବିଚ୍ଛେଦ କର: ବଜ୍ରାଘାତ, ପ୍ରତ୍ୟୁତ୍ତର। 

ଉତ୍ତର: ବଜ୍ରାଘାତ = ବଜ୍ର + ଆଘାତ; ପ୍ରତ୍ୟୁତ୍ତର = ପ୍ରତି + ଉତ୍ତର । 

ପ୍ରଶ୍ନ ୧୮: (ବ୍ୟାକରଣ) ବିପରୀତ ଶବ୍ଦ ଲେଖ: ଆଶା, ପୁଣ୍ୟ। 

ଉତ୍ତର: ଆଶା – ନିରାଶା; ପୁଣ୍ୟ – ପାପ । 

ପ୍ରଶ୍ନ ୧୯: (ବ୍ୟାକରଣ) ‘ବିଂଶତିକର’ କାହାକୁ କୁହାଯାଏ ଓ ଏହାର ସମାସ ନାମ କ’ଣ?

 ଉତ୍ତର: ‘ବିଂଶତିକର’ ରାବଣକୁ କୁହାଯାଏ, ଯାହାର ଅର୍ଥ କୋଡ଼ିଏ ହାତ ଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି । ଏହାର ବ୍ୟାସବାକ୍ୟ ହେଉଛି ‘ବିଂଶତି (କୋଡ଼ିଏ) କର ଯାହାର’ ଏବଂ ଏହା ବହୁବ୍ରୀହି ସମାସ ଅଟେ । 

ପ୍ରଶ୍ନ ୨୦: (ବ୍ୟାକରଣ) ‘ବିହାୟସେ’ ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ କ’ଣ?

 ଏହାର ଏକ ପ୍ରତିଶବ୍ଦ ଲେଖ। ଉତ୍ତର: ‘ବିହାୟସେ’ ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ ହେଉଛି ଆକାଶରେ । ଏହାର ଏକ ପ୍ରତିଶବ୍ଦ ହେଉଛି ବ୍ୟୋମ ବା ନଭ । 

ଅତିରିକ୍ତ ସରଳାର୍ଥ

୧. ବୁଡ଼ିଗଲା ପକାଇଲେ କପି ଯେତେ ଗିରି, ବୁଦ୍‌ବୁଦ ନ ଦିଶେ ଜଳ ଫି ଫି କୃତ କରି ଯେ।

 ସଂଦର୍ଭ: ଉକ୍ତ ପଦ୍ୟାଂଶଟି କବିସମ୍ରାଟ ଉପେନ୍ଦ୍ର ଭଞ୍ଜଙ୍କ ରଚିତ ‘ବୈଦେହୀଶ ବିଳାସ’ କାବ୍ୟର ଚାଳିଶ ଛାନ୍ଦରୁ ଗୃହୀତ "ରାଘବଙ୍କ ଲଙ୍କା ଯାତ୍ରାନୁକୂଳ" କବିତାରୁ ଆନୀତ । ଏଠାରେ ସେତୁ ନିର୍ମାଣର ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ବିଫଳତା ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି । ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ସୀତାଙ୍କୁ ଉଦ୍ଧାର କରିବା ପାଇଁ ଶ୍ରୀରାମ ସମୁଦ୍ର ଉପରେ ସେତୁ ବାନ୍ଧିବାକୁ ସ୍ଥିର କଲେ । ତାଙ୍କ ନିର୍ଦ୍ଦେଶରେ ବାନର ସେନାମାନେ ବଡ଼ ବଡ଼ ପର୍ବତ ଆଣି ସମୁଦ୍ର ଗର୍ଭରେ ପକାଇଲେ । କିନ୍ତୁ ସମୁଦ୍ରର ଅଗାଧ ଜଳରାଶି ମଧ୍ୟରେ ସେହିସବୁ ବିଶାଳ ପର୍ବତଖଣ୍ଡମାନ ‘ଫି ଫି କୃତ’ ଶବ୍ଦ କରି ବୁଡ଼ିଗଲା । ଏପରିକି, ସେଗୁଡ଼ିକ ବୁଡ଼ିଯିବା ପରେ ପାଣିଫୋଟକାଟିଏ (ବୁଦ୍‌ବୁଦ) ମଧ୍ୟ ଦେଖାଗଲା ନାହିଁ, ଯାହା ଶ୍ରୀରାମଙ୍କୁ ବିସ୍ମିତ କରିଥିଲା ।

୨. ବୁଧେ ଶୁଣ ଅନ୍ୟ ପ୍ରସଙ୍ଗକୁ ଦଶଶିର, ବରଗିଲା ସେ ଶୁକ ସାରଣ କରି ଚାର ଯେ। 

ସଂଦର୍ଭ: ଉକ୍ତ ପଦ୍ୟାଂଶଟି କବିସମ୍ରାଟ ଉପେନ୍ଦ୍ର ଭଞ୍ଜଙ୍କ ରଚିତ "ରାଘବଙ୍କ ଲଙ୍କା ଯାତ୍ରାନୁକୂଳ" କବିତାରୁ ଆନୀତ । ଏଠାରେ କବି ରାମଙ୍କ ପ୍ରସଙ୍ଗରୁ ରାବଣର ପ୍ରସଙ୍ଗକୁ ଗତି କରିଛନ୍ତି । ବ୍ୟାଖ୍ୟା: କବି ପଣ୍ଡିତମାନଙ୍କୁ (ବୁଧେ) ସମ୍ବୋଧନ କରି କହୁଛନ୍ତି ଯେ, ଶ୍ରୀରାମ ବରୁଣଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବା ପାଇଁ ତପସ୍ୟା କରୁଥିବା ବେଳେ, ଅନ୍ୟ ପକ୍ଷରେ ଲଙ୍କାରେ ଦଶଶିର ରାବଣ ଏକ ଭିନ୍ନ ଯୋଜନା କରୁଥିଲା । ସେ ଶତ୍ରୁ ପକ୍ଷର ଖବର ଜାଣିବା ପାଇଁ ନିଜର ଦୁଇ ମନ୍ତ୍ରୀ ଶୁକ ଏବଂ ସାରଣଙ୍କୁ ଦୂତ (ଚାର) ରୂପେ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ଶିବିରକୁ ପଠାଇଲା (ବରଗିଲା) ।

୩. ବିଭୀଷଣେ କହ ଜ୍ୟେଷ୍ଠଭ୍ରାତା ପିତା ସରି, ବୁଝି ନ ବୁଝି କୋପି ନାପି ତା ବାଣୀ ପିତା କରି ଯେ। 

ସଂଦର୍ଭ: ଉକ୍ତ ପଦ୍ୟାଂଶଟି "ରାଘବଙ୍କ ଲଙ୍କା ଯାତ୍ରାନୁକୂଳ" କବିତାରୁ ଆନୀତ । ରାବଣ ଦୂତମାନଙ୍କ ହାତରେ ବିଭୀଷଣଙ୍କ ପାଇଁ ପଠାଇଥିବା ବାର୍ତ୍ତା ଏଠାରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ । ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ରାବଣ ନିଜର କୂଟନୀତି ପ୍ରୟୋଗ କରି ବିଭୀଷଣଙ୍କୁ ଫେରାଇ ଆଣିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିଛି । ସେ ଦୂତମାନଙ୍କୁ କହିଲା, "ବିଭୀଷଣଙ୍କୁ କହିବ ଯେ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ଭାଇ (ବଡ଼ଭାଇ) ପିତାଙ୍କ ସମାନ (ସରି) ଅଟନ୍ତି । ଯଦି ବଡ଼ଭାଇ କ୍ରୋଧିତ (କୋପି) ହୋଇ କିଛି କହିଦିଅନ୍ତି, ତେବେ ତାକୁ ନ ବୁଝି ବା ଭୁଲ ବୁଝି ସେହି କଥାକୁ ତିକ୍ତ (ପିତା) ମନେ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ ।"

୪. ବୋଲି ଅଙ୍ଗଦକୁ ଦକୁ ପିତା ଶତ୍ରୁ ଭକ୍ତି ପୁଣ୍ୟ, ବାଦ ରଚାଇ ପିତୃବ୍ୟ ବାହୁଡ଼ାଅ ସୈନ୍ୟ ଯେ। 

ସଂଦର୍ଭ: ଉକ୍ତ ପଦ୍ୟାଂଶଟି "ରାଘବଙ୍କ ଲଙ୍କା ଯାତ୍ରାନୁକୂଳ" କବିତାରୁ ଆନୀତ । ଏଠାରେ ରାବଣର ଅଙ୍Gଦଙ୍କ ପ୍ରତି ଥିବା କୂଟନୈତିକ ବାର୍ତ୍ତା ପ୍ରକାଶ ପାଇଛି । ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ରାବଣ ଶୁକ-ସାରଣଙ୍କୁ ଅଙ୍Gଦଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ବାର୍ତ୍ତା ଦେଇ କହିଲା, "ଅଙ୍Gଦଙ୍କୁ କହିବ ଯେ, ନିଜ ପିତାଙ୍କ ଶତ୍ରୁ (ଶ୍ରୀରାମ) ପ୍ରତି ଭକ୍ତି ପ୍ରଦର୍ଶନ କରିବା କଦାପି ପୁଣ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ନୁହେଁ । ତେଣୁ ସେ ତାଙ୍କ ପିତୃବ୍ୟ (ବାପାଙ୍କ ସାନଭାଇ ସୁଗ୍ରୀବ)ଙ୍କ ସହିତ ବିବାଦ ବା କଳହ (ବାଦ) ସୃଷ୍ଟି କରି ନିଜ ସୈନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଫେରାଇ (ବାହୁଡ଼ାଅ) ନେବା ଉଚିତ୍ ।"

୫. ବିହାୟସେ ବିହରି ସାଗର ଜିଣି ଯାଇ, ବର୍ଷକ ସ୍ୱରୂପ ଧୃତ କେଁ କେଁ ଟିହୋ କହି ଯେ। 

ସଂଦର୍ଭ: ଉକ୍ତ ପଦ୍ୟାଂଶଟି "ରାଘବଙ୍କ ଲଙ୍କା ଯାତ୍ରାନୁକୂଳ" କବିତାରୁ ଆନୀତ । ଏଠାରେ ରାବଣର ଦୂତମାନଙ୍କର ଛଦ୍ମବେଶ ଧାରଣ ବର୍ଣ୍ଣିତ । ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ରାବଣର ଆଦେଶ ପାଇ ଶୁକ ଓ ସାରଣ ଛଦ୍ମବେଶରେ ରାମଙ୍କ ଶିବିରକୁ ଗଲେ । ସେମାନେ ଆକାଶ ମାର୍ଗରେ (ବିହାୟସେ) ଭ୍ରମଣ (ବିହରି) କରି ସମୁଦ୍ର ପାର ହେଲେ । ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କୁ ଭ୍ରମିତ କରିବା ପାଇଁ ସେମାନେ ବର୍ଷକ ବା ଟେଣ୍ଟେଇ ପକ୍ଷୀର ସ୍ୱରୂପ ଧାରଣ (ଧୃତ) କରିଥିଲେ ଏବଂ ସେହି ପକ୍ଷୀ ପରି ‘କେଁ କେଁ ଟିହୋ’ ଶବ୍ଦ କରୁଥିଲେ । 

୬. ବଳ କେତେ ବୋହୁଁ ବୋଲେ ଯେତେ ଶଙ୍ଖ ସେହି, ବାରି ରାଶି ଶିରେ ଜନିତ ତେତେ ଶଙ୍ଖ ନାହିଁ ଯେ। 

ସଂଦର୍ଭ: ଉକ୍ତ ପଦ୍ୟାଂଶଟି "ରାଘବଙ୍କ ଲଙ୍କା ଯାତ୍ରାନୁକୂଳ" କବିତାରୁ ଆନୀତ । ରାମଙ୍କ ଶିବିରରୁ ଫେରିବା ପରେ ଶୁକ-ସାରଣ ରାବଣ ନିକଟରେ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ସୈନ୍ୟବଳର ବର୍ଣ୍ଣନା କରୁଛନ୍ତି । ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ରାବଣ ଯେତେବେଳେ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ସୈନ୍ୟବଳ (ବଳ) କେତେ ବୋଲି ପଚାରିଲେ, ଦୂତଦ୍ୱୟ ଉତ୍ତର ଦେଲେ ଯେ ତାହା ଗଣନାତୀତ । ସମୁଦ୍ର ଜଳରାଶି (ବାରି ରାଶି) ଉପରେ ଯେତେ ସଂଖ୍ୟକ ଶଙ୍ଖ (ସାମୁଦ୍ରିକ ଜୀବ) ଜନ୍ମ (ଜନିତ) ହୁଅନ୍ତି, ରାମଙ୍କ ସୈନ୍ୟ ସଂଖ୍ୟା ତା'ଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଅଧିକ ଅଟେ । ଏହା ଏକ ଲକ୍ଷକୋଟି (ଶଙ୍ଖ) ସଂଖ୍ୟାଠାରୁ ମଧ୍ୟ ବହୁତ ବେଶୀ ।

୭. ବିତରଣେ ସାଗର କି ପାଞ୍ଚ ପଚାରିଲା, ବିହେ ରାମ କୁଶଶଯ୍ୟା ପ୍ରତ୍ୟୁତ୍ତର ଦେଲା ଯେ। 

ସଂଦର୍ଭ: ଉକ୍ତ ପଦ୍ୟାଂଶଟି "ରାଘବଙ୍କ ଲଙ୍କା ଯାତ୍ରାନୁକୂଳ" କବିତାରୁ ଆନୀତ । ଦୂତମାନେ ରାବଣ ନିକଟରେ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ବର୍ତ୍ତମାନର କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ ବିଷୟରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରୁଛନ୍ତି । ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ରାବଣ ପଚାରିଲା ଯେ ରାମଚନ୍ଦ୍ର ସମୁଦ୍ର ପାର ହେବା (ବିତରଣେ) ପାଇଁ କି ଉପାୟ (ପାଞ୍ଚ) କରୁଛନ୍ତି । ଏହାର ପ୍ରତ୍ୟୁତ୍ତରରେ ଶୁକ-ସାରଣ ଜଣାଇଲେ ଯେ, ଶ୍ରୀରାମ ସମୁଦ୍ର ତଟରେ କୁଶଶଯ୍ୟା ଉପରେ ବସି ସମୁଦ୍ର ପାର ହେବାର ଉପାୟ ବା ବିଧାନ (ବିହେ) କରୁଛନ୍ତି (ଅର୍ଥାତ୍ ବରୁଣଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଛନ୍ତି) ।

ପ୍ରଶ୍ନ ୧: ପଠିତ କବିତାଂଶରେ ସେତୁ ନିର୍ମାଣର ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ପ୍ରୟାସ କିପରି ବ୍ୟର୍ଥ ହୋଇଥିଲା ଏବଂ ଏହାର ପ୍ରତିକ୍ରିୟାରେ ରାଘବ କ’ଣ କଲେ, ତାହା ବର୍ଣ୍ଣନା କର। 

ଉତ୍ତର: କବିସମ୍ରାଟ ଉପେନ୍ଦ୍ର ଭଞ୍ଜଙ୍କ ‘ରାଘବଙ୍କ ଲଙ୍କା ଯାତ୍ରାନୁକୂଳ’ କବିତାରେ, ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ମନରେ ସୀତାଙ୍କୁ ପାଇବାର ଆଶା ଦୃଢ଼ ହେବାରୁ ସେ ସମୁଦ୍ରରେ ପର୍ବତ ପକାଇ ସେତୁ ବାନ୍ଧିବାକୁ ସ୍ଥିର କଲେ । ତାଙ୍କ ନିର୍ଦ୍ଦେଶରେ ବାନର ସେନାମାନେ ବଡ଼ ବଡ଼ ପର୍ବତ ଆଣି ସମୁଦ୍ରରେ ପକାଇଲେ, କିନ୍ତୁ ସେହି ପ୍ରୟାସ ବ୍ୟର୍ଥ ହେଲା । ସମୁଦ୍ରର ଅଗାଧ ଜଳରାଶି ମଧ୍ୟରେ ସେହି ଗିରିସବୁ ‘ଫି ଫି କୃତ’ ଶବ୍ଦ କରି ବୁଡ଼ିଗଲା ଏବଂ ପାଣିଫୋଟକାଟିଏ ମଧ୍ୟ ଦେଖାଗଲା ନାହିଁ । ନିଜର ଏହି ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ବିଫଳତାରେ ରାଘବ ବିସ୍ମିତ ହୋଇଗଲେ । ସେ ବୁଝିପାରିଲେ ଯେ ଜଳର ଅଧିପତି ଦେବତା ବରୁଣଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ ନ କଲେ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ । ତେଣୁ ସେ ସମୁଦ୍ର ତଟରେ ଅନାହାରରେ (ବିନା ଅଶନରେ) ରହି ବରୁଣଙ୍କୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରିବା ପାଇଁ କୁଶଶଯ୍ୟା (ଦର୍ଭଶଯ୍ୟା) ଉପରେ ଶୟନ କଲେ । 

ପ୍ରଶ୍ନ ୨: ରାବଣ ବିଭୀଷଣଙ୍କୁ ଫେରାଇ ଆଣିବା ପାଇଁ ଶୁକ-ସାରଣଙ୍କ ହାତରେ ଯେଉଁ ବାର୍ତ୍ତା ପଠାଇଥିଲା, ସେଥିରେ ତା’ର କୂଟନୈତିକ ଚିନ୍ତାଧାରା କିପରି ପ୍ରତିଫଳିତ ହୁଏ, ଆଲୋଚନା କର। 

ଉତ୍ତର: ରାବଣ ଜଣେ ଦକ୍ଷ କୂଟନୀତିଜ୍ଞ ଥିଲା । ସେ ବିଭୀଷଣଙ୍କୁ ଶତ୍ରୁପକ୍ଷରୁ ଫେରାଇ ଆଣିବା ପାଇଁ ପ୍ରଥମେ ସାମ (ମଧୁର କଥା) ଓ ଦାନ (ପଦବୀର ଲୋଭ) ନୀତି ପ୍ରୟୋଗ କରିଥିଲା । ସେ ଦୂତ ହାତରେ କହାଇ ପଠାଇଲା ଯେ, ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ଭ୍ରାତା ପିତା ସମାନ । ତେଣୁ ଯଦି ସେ କ୍ରୋଧରେ କିଛି କଟୁ କଥା କହିଥାନ୍ତି, ତାକୁ ମନରେ ନ ରଖିବା ଉଚିତ୍ । ଏହାପରେ ସେ ବିଭୀଷଣଙ୍କ ଆଭିଜାତ୍ୟକୁ ଉସୁକାଇ କହିଲା ଯେ, ସେ ଏତେ 'ବଡ଼ କୁଳରେ' ଜନ୍ମ ହୋଇ ରାଜକୀୟ ଐଶ୍ୱର୍ଯ୍ୟ (ବିଭୂତି) ଭୋଗ କରୁଥିଲେ । କିନ୍ତୁ ଜଣେ ସାଧାରଣ ବନବାସୀ, ଯିଏ ଭସ୍ମ (ବିଭୂତି) ଧାରଣ କରେ, ତା’ର ଶରଣ ନେବା ବିଭୀଷଣଙ୍କ ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅପମାନଜନକ । ଏହିପରି ଭାବରେ କର୍ତ୍ତବ୍ୟବୋଧ, କୁଳ ଗୌରବ ଏବଂ ପଦବୀର ଲୋଭ ଦେଖାଇ ରାବଣ ବିଭୀଷଣଙ୍କ ମନରେ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ସୃଷ୍ଟି କରିବାକୁ ଚାହିଁଥିଲା, ଯାହା ତା’ର କୂଟନୀତିର ପରିଚୟ ଦିଏ ।

ପ୍ରଶ୍ନ ୩: “ବୋଲି ଅଙ୍ଗଦକୁ ଦକୁ ପିତା ଶତ୍ରୁ ଭକ୍ତି ପୁଣ୍ୟ”: ରାବଣ ଅଙ୍ଗଦଙ୍କୁ କି ସନ୍ଦେଶ ପଠାଇଥିଲା ଏବଂ ଏହା ପଛରେ ତା’ର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କ’ଣ ଥିଲା?

 ଉତ୍ତର: ରାବଣ କେବଳ ବିଭୀଷଣ ନୁହେଁ, ଅଙ୍Gଦଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ନିଜ ପକ୍ଷକୁ ଆଣିବାକୁ କୂଟନୀତିର ଆଶ୍ରୟ ନେଇଥିଲା । ରାବଣ ଜାଣିଥିଲା ଯେ ଶ୍ରୀରାମ ଅଙ୍Gଦଙ୍କ ପିତା ବାଳୀଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରିଥିଲେ । ତେଣୁ ସେ ଦୂତମାନଙ୍କୁ କହିଲା, "ଅଙ୍Gଦଙ୍କୁ କହିବ ଯେ ନିଜ ପିତାଙ୍କ ଶତ୍ରୁ (ଶ୍ରୀରାମ) ପ୍ରତି ଭକ୍ତି ପ୍ରଦର୍ଶନ କରିବା କଦାପି ପୁଣ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ନୁହେଁ ।" ଏହା ପଛରେ ରାବଣର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଥିଲା ଅଙ୍Gଦଙ୍କ ମନରେ ପିତୃହତ୍ୟାର ପ୍ରତିଶୋଧ ଭାବନାକୁ ଜାଗ୍ରତ କରାଇବା । ସେ ଚାହୁଁଥିଲା ଅଙ୍Gଦ ନିଜ ପିତୃବ୍ୟ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ସହ ବିବାଦ ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତୁ ଏବଂ ନିଜ ସୈନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଧରି ରାମଙ୍କ ପକ୍ଷ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତୁ । ଏହାଦ୍ୱାରା ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ସୈନ୍ୟବଳ ମଧ୍ୟରେ ବିଭେଦ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇ ସେମାନେ ଦୁର୍ବଳ ହୋଇଯିବେ ବୋଲି ରାବଣ ଆଶା କରିଥିଲା ।

ପ୍ରଶ୍ନ ୪: ଶୁକ-ସାରଣଙ୍କ ଲଙ୍କା ପ୍ରତ୍ୟାବର୍ତ୍ତନ ପରର ଦୃଶ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣନା କର। ସେମାନେ ଅଙ୍ଗଦଙ୍କ ଶକ୍ତି ଓ ରାମଙ୍କ ସୈନ୍ୟବଳ ବିଷୟରେ ରାବଣକୁ କିପରି ଅବଗତ କରାଇଥିଲେ?

 ଉତ୍ତର: ଶୁକ-ସାରଣ ରାବଣର ବାର୍ତ୍ତା ନେଇ ରାମଙ୍କ ଶିବିରକୁ ଯାଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେଠାରେ ସେମାନଙ୍କୁ ଅପମାନିତ ହେବାକୁ ପଡିଥିଲା । ଅଙ୍Gଦ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ସେମାନଙ୍କୁ ଏକ ଶକ୍ତ ଚାପୁଡ଼ା ମାରିବାକୁ ଉଦ୍ୟତ ହେଲେ, ଯାହା ବଜ୍ରାଘାତ ସମାନ ଥିଲା । ସେମାନେ ଭୟଭୀତ ହୋଇ ଶୀଘ୍ର ଲଙ୍କାକୁ ଫେରିଆସିଲେ (ବାହୁଡ଼ି) ଏବଂ ରାବଣକୁ ସବୁକଥା ଜଣାଇଲେ । ସେମାନେ କହିଲେ ଯେ ଅଙ୍Gଦଙ୍କ ଚାପୁଡ଼ା ଯଦି ବାଜିଥାନ୍ତା, ତେବେ ସେମାନେ ଚୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଯାଇଥାନ୍ତେ କିମ୍ବା ବିନ୍ଧ୍ୟ ପର୍ବତ ମଧ୍ୟ ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥାନ୍ତା । ଏହାପରେ ରାବଣ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ସୈନ୍ୟବଳ ବିଷୟରେ ପଚାରିବାରୁ, ସେମାନେ କହିଲେ ଯେ ସମୁଦ୍ରରେ ଯେତେ ଶଙ୍ଖ (ସାମୁଦ୍ରିକ ଜୀବ) ନାହାନ୍ତି, ରାମଙ୍କ ସୈନ୍ୟ ସଂଖ୍ୟା ତା'ଠାରୁ ଅଧିକ । ଏହିପରି ଭାବରେ ସେମାନେ ଶତ୍ରୁପକ୍ଷର ଅପାର ଶକ୍ତି ବିଷୟରେ ରାବଣକୁ ଅବଗତ କରାଇଥିଲେ ।

ପ୍ରଶ୍ନ ୫: କବି ଉପେନ୍ଦ୍ର ଭଞ୍ଜଙ୍କର ଶବ୍ଦ ସଂଯୋଜନା କୌଶଳ ପଠିତ କବିତାଂଶରେ କିପରି ଲକ୍ଷ୍ୟ କରାଯାଏ?

 ‘ଫି ଫି କୃତ’, ‘ବିନ୍ଧ୍ୟ ଭାନୁ ତୋଷି’ ଓ ‘ବାରି ରାଶି ଶିରେ’ ପରି ପ୍ରୟୋଗକୁ ଆଧାର କରି ବୁଝାଅ। ଉତ୍ତର: କବିସମ୍ରାଟ ଉପେନ୍ଦ୍ର ଭଞ୍ଜ ତାଙ୍କ କାବ୍ୟରେ ଶବ୍ଦ ଅଳଙ୍କାର ଏବଂ ଧ୍ୱନ୍ୟାତ୍ମକ ଶବ୍ଦର ଚମତ୍କାର ପ୍ରୟୋଗ ପାଇଁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ । ‘ରାଘବଙ୍କ ଲଙ୍କା ଯାତ୍ରାନୁକୂଳ’ କବିତାରେ ଏହାର ସ୍ପଷ୍ଟ ପରିଚୟ ମିଳେ । ପ୍ରଥମତଃ, ‘ଫି ଫି କୃତ’ ଏକ ଧ୍ୱନ୍ୟାତ୍ମକ ଶବ୍ଦ । ବିଶାଳ ପର୍ବତଟିଏ ଅଗାଧ ଜଳରେ ବୁଡ଼ିଯିବାର ଶବ୍ଦକୁ ଏହା ଜୀବନ୍ତ ଭାବେ ପ୍ରକାଶ କରୁଛି । ଦ୍ୱିତୀୟତଃ, ‘ବିନ୍ଧ୍ୟ ଭାନୁ ତୋଷି’ ଏକ ପୌରାଣିକ ତଥ୍ୟ ଆଧାରିତ କଳ୍ପନା । ବିନ୍ଧ୍ୟ ପର୍ବତ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ (ଭାନୁ) ଗତିରୋଧ କରିବାରୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ତା’ ପ୍ରତି ଅସନ୍ତୁଷ୍ଟ ଥିଲେ । କବି କଳ୍ପନା କରିଛନ୍ତି ଯେ ଯଦି ଅଙ୍Gଦଙ୍କ ଚାପୁଡ଼ାରେ ସେହି ଗର୍ବୀ ପର୍ବତ ଚୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଯାଇଥାନ୍ତା, ତେବେ ସୂର୍ଯ୍ୟଦେବ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ (ତୋଷି) ହୋଇଥାନ୍ତେ । ତୃତୀୟତଃ, ‘ବାରି ରାଶି ଶିରେ ଜନିତ ତେତେ ଶଙ୍ଖ ନାହିଁ’ ପ୍ରୟୋଗରେ କବି ଶ୍ଳେଷ ଅଳଙ୍କାରର ବ୍ୟବହାର କରିଛନ୍ତି । ଏଠାରେ ‘ଶଙ୍ଖ’ ଶବ୍ଦକୁ ଦୁଇଟି ଅର୍ଥରେ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଇଛି— (୧) ଏକ ସଂଖ୍ୟା ବିଶେଷ (ଲକ୍ଷକୋଟି) ଏବଂ (୨) ସାମୁଦ୍ରିକ ଜୀବ । ଏହାଦ୍ୱାରା କବି ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ଅସଂଖ୍ୟ ସୈନ୍ୟବଳକୁ ଅତି ଚମତ୍କାର ଭାବେ ଉପସ୍ଥାପନ କରିଛନ୍ତି ।