୧ ମାର୍କ ବିଶିଷ୍ଟ ପ୍ରଶ୍ନୋତ୍ତର (୨୦ଟି)

୧. "ରାଘବଙ୍କ ଲଙ୍କା ଯାତ୍ରାନୁକୂଳ" କବିତାଟି କେଉଁ କବିଙ୍କ ରଚନା ?

 ଉତ୍ତର:- ଏହି କବିତାଟି କବିସମ୍ରାଟ ଉପେନ୍ଦ୍ର ଭଞ୍ଜଙ୍କ ରଚନା ଅଟେ ।

୨. ଉପେନ୍ଦ୍ର ଭଞ୍ଜ କେଉଁ ରାଜବଂଶରେ ଜନ୍ମଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ ?

 ଉତ୍ତର:- ଉପେନ୍ଦ୍ର ଭଞ୍ଜ ଘୁମୁସର ରାଜବଂଶରେ ଜନ୍ମଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ ।

୩. ଉପେନ୍ଦ୍ର ଭଞ୍ଜ କେଉଁ ମନ୍ତ୍ର ଜପ କରି କବିତ୍ଵ ଶକ୍ତି ଲାଭ କରିଥିଲେ ?

 ଉତ୍ତର:- ଉପେନ୍ଦ୍ର ଭଞ୍ଜ 'ରାମ ତାରକ ମନ୍ତ୍ର' ଜପ କରି କବିତ୍ଵ ଶକ୍ତି ଲାଭ କରିଥିଲେ ।

୪. ପଠିତ କବିତାଟି କବିଙ୍କର କେଉଁ କାବ୍ୟରୁ ଆସିଅଛି ?

 ଉତ୍ତର:- ପଠିତ କବିତାଟି କବିଙ୍କ 'ବୈଦେହୀଶ ବିଳାସ' କାବ୍ୟରୁ ଆସିଅଛି ।

୫. 'ବୈଦେହୀଶ ବିଳାସ' କାବ୍ୟଟି କେତୋଟି ଛାନ୍ଦ ବିଶିଷ୍ଟ ଅଟେ ?

 ଉତ୍ତର:- 'ବୈଦେହୀଶ ବିଳାସ' କାବ୍ୟଟି ବାଉନ ଛାନ୍ଦ ବିଶିଷ୍ଟ ଅଟେ ।

୬. 'ବୈଦେହୀଶ ବିଳାସ' କାବ୍ୟର ପ୍ରତ୍ୟେକ ପଦ କେଉଁ ବର୍ଣ୍ଣ ନିୟମରେ ରଚିତ ?

 ଉତ୍ତର:- ଏହି କାବ୍ୟର ପ୍ରତ୍ୟେକ ପଦ 'ବ' ଆଦ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣ ନିୟମରେ ରଚିତ ।

୭. ଏହି କବିତାରେ 'ରାଘବ' ଶବ୍ଦଟି କାହା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଇଛି ?

 ଉତ୍ତର:- ଏହି କବିତାରେ 'ରାଘବ' ଶବ୍ଦଟି ଶ୍ରୀରାମଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଇଛି ।

୮. ରାଘବଙ୍କ ମନରେ କେଉଁ ଆଶା ବଳିଲା ?

 ଉତ୍ତର:- ରାଘବଙ୍କ ମନରେ ସୀତାଙ୍କୁ ପୁନର୍ବାର ପାଇବାର ଆଶା ବଳିଲା ।

୯. ଶ୍ରୀରାମ ସମୁଦ୍ରକୁ କେଉଁଥିରେ ପୋତିବା ପାଇଁ ବିଚାର କଲେ ?

 ଉତ୍ତର:- ଶ୍ରୀରାମ ସମୁଦ୍ରକୁ ପର୍ବତରେ ପୋତିବା ପାଇଁ ବିଚାର କଲେ ।

୧୦. ବରୁଣଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବା ପାଇଁ ଶ୍ରୀରାମ କେଉଁ ଶଯ୍ୟାରେ ଶୟନ କଲେ ?

 ଉତ୍ତର:- ବରୁଣଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବା ପାଇଁ ଶ୍ରୀରାମ ଦର୍ଭଶଯ୍ୟା ବା କୁଶଶଯ୍ୟାରେ ଶୟନ କଲେ ।

୧୧. ରାବଣର ଦୁଇ ମନ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ନାମ କ’ଣ ଥିଲା ?

 ଉତ୍ତର:- ରାବଣର ଦୁଇ ମନ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ନାମ ଥିଲା ଶୁକ ଓ ସାରଣ ।

୧୨. 'ବିଂଶତିକର' ବୋଲି କାହାକୁ କୁହାଯାଇଛି ?

 ଉତ୍ତର:- 'ବିଂଶତିକର' ବୋଲି ରାବଣକୁ କୁହାଯାଇଛି ।

୧୩. ଅଙ୍ଗଦଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ନାମ କ’ଣ ?

 ଉତ୍ତର:- ଅଙ୍ଗଦଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ନାମ ବାଳୀ ଅଟେ ।

୧୪. ଅଙ୍ଗଦଙ୍କ ପିତୃବ୍ୟ (କକା) କିଏ ଥିଲେ ?

 ଉତ୍ତର:- ଅଙ୍ଗଦଙ୍କ ପିତୃବ୍ୟ ସୁଗ୍ରୀବ ଥିଲେ ।

୧୫. ଶୁକ ଓ ସାରଣ କେଉଁ ପକ୍ଷୀର ରୂପ ଧାରଣ କରିଥିଲେ ?

 ଉତ୍ତର:- ଶୁକ ଓ ସାରଣ 'ବର୍ଷକ' ବା ଟେଣ୍ଟେଇ ପକ୍ଷୀର ରୂପ ଧାରଣ କରିଥିଲେ ।

୧୬. 'ବ୍ୟୋମ' ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ କ’ଣ ?

 ଉତ୍ତର:- 'ବ୍ୟୋମ' ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ ହେଉଛି ଆକାଶ ।

୧୭. ଅଙ୍ଗଦଙ୍କ ଚାପୁଡ଼ା କାହା ସହିତ ସମାନ ଥିଲା ?

 ଉତ୍ତର:- ଅଙ୍ଗଦଙ୍କ ଚାପୁଡ଼ା ବଜ୍ରାଘାତ ସହିତ ସମାନ ଥିଲା ।

୧୮. ରାମଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସୈନ୍ୟସଂଖ୍ୟା ସମୁଦ୍ରରେ ଥିବା କେଉଁ ଜୀବଠାରୁ ଅଧିକ ଥିଲା ?

 ଉତ୍ତର:- ରାମଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସୈନ୍ୟସଂଖ୍ୟା ସମୁଦ୍ରରେ ଥିବା ଶଙ୍ଖଠାରୁ ଅଧିକ ଥିଲା ।

୧୯. 'ମନ୍ଦହାସ' ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ କ’ଣ ?

 ଉତ୍ତର:- 'ମନ୍ଦହାସ' ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ ହେଉଛି ଅଳ୍ପ ହସ ବା ସ୍ମିତହାସ ।

୨୦. କବିତାରେ 'ବିଭୂତିଭୂଷଣ' ବୋଲି କାହାକୁ କୁହାଯାଇଛି ?

 ଉତ୍ତର:- କବିତାରେ 'ବିଭୂତିଭୂଷଣ' ବୋଲି (ଭସ୍ମଭୂଷଣ) ଶ୍ରୀରାମଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ କୁହାଯାଇଛି ।

୨ ମାର୍କ ବିଶିଷ୍ଟ ପ୍ରଶ୍ନୋତ୍ତର (୨୦ଟି)

୧. ଶ୍ରୀରାମଚନ୍ଦ୍ର କାହିଁକି ସମୁଦ୍ରରେ ସେତୁ ବାନ୍ଧିବାକୁ ସ୍ଥିର କଲେ ?

 ଉତ୍ତର:- ଲଙ୍କାର ରାଜା ରାବଣ ସୀତାଙ୍କୁ ଅପହରଣ କରି ନେଇଯାଇଥିଲା । ସୀତାଙ୍କୁ ଉଦ୍ଧାର କରିବା ପାଇଁ ରାମଚନ୍ଦ୍ର ସମୁଦ୍ର ପାର ହୋଇ ଲଙ୍କା ଯିବା ଆବଶ୍ୟକ ଥିଲା । ତେଣୁ ସେ ସମୁଦ୍ରରେ ପର୍ବତ ପକାଇ ସେତୁ ବାନ୍ଧିବାକୁ ସ୍ଥିର କଲେ ।

୨. ବାନରମାନେ ସମୁଦ୍ରରେ ପର୍ବତ ପକାଇବାରୁ କ’ଣ ଘଟିଲା ?

 ଉତ୍ତର:- ବାନରମାନେ ସମୁଦ୍ରରେ ଯେତେ ପର୍ବତ ପକାଇଲେ, ତାହା ଅଗାଧ ଜଳରାଶିରେ ବୁଡ଼ିଗଲା । ଏପରିକି ପାଣି ଫୋଟକାଟିଏ ମଧ୍ୟ ଦେଖାଗଲା ନାହିଁ, କେବଳ 'ଫି ଫି' ଶବ୍ଦ ଶୁଭୁଥିଲା ।

୩. ବରୁଣଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବା ପାଇଁ ଶ୍ରୀରାମ କ’ଣ କଲେ ?

 ଉତ୍ତର:- ସମୁଦ୍ରରେ ପର୍ବତ ବୁଡ଼ିଯିବାରୁ ଶ୍ରୀରାମ ବିସ୍ମିତ ହେଲେ । ସେ ଜଳର ଦେବତା ବରୁଣଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବା ପାଇଁ ବିନା ଅଶନରେ (ଅନାହାରରେ) ରହି କୁଶ ଶଯ୍ୟା ବା ଦର୍ଭଶଯ୍ୟାରେ ଶୟନ କଲେ ।

୪. ରାବଣ କାହିଁକି ଶୁକ ଓ ସାରଣଙ୍କୁ ଦୂତ ରୂପେ ପଠାଇଲା ?

 ଉତ୍ତର:- ରାବଣ ଶତ୍ରୁପକ୍ଷର ଖବର ବୁଝିବାକୁ ତଥା ନିଜ ପକ୍ଷ ଛାଡ଼ି ଚାଲିଯାଇଥିବା ବିଭୀଷଣ ଓ ଶତ୍ରୁପକ୍ଷର ବଳିଷ୍ଠ ଯୋଦ୍ଧା ଅଙ୍ଗଦଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବିଭେଦ ସୃଷ୍ଟି କରିବା ପାଇଁ ଶୁକ ଓ ସାରଣଙ୍କୁ ଦୂତ ରୂପେ ପଠାଇଲା ।

୫. ରାବଣ ବିଭୀଷଣଙ୍କ ପାଖକୁ କି ବାର୍ତ୍ତା ପଠାଇଥିଲା ?

 ଉତ୍ତର:- ରାବଣ ବିଭୀଷଣଙ୍କୁ କହାଇ ପଠାଇଲା ଯେ, ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ଭାଇ ପିତା ସମାନ ହୋଇଥାଏ । ତାର କ୍ରୋଧବଶତଃ କଟୁ କଥାକୁ ମନରେ ନ ଧରି, ଉଚ୍ଚ କୁଳରେ ଜନ୍ମ ହୋଇ ଜଣେ ଭସ୍ମଭୂଷଣ ବନବାସୀର ଶରଣ ନ ପଶି ଫେରିଆସିବା ଉଚିତ ।

୬. ରାବଣ ଅଙ୍ଗଦଙ୍କ ପାଖକୁ କି ବାର୍ତ୍ତା ପଠାଇଥିଲା ?

 ଉତ୍ତର:- ରାବଣ ଅଙ୍ଗଦଙ୍କୁ କହାଇ ପଠାଇଲା ଯେ, ରାମଚନ୍ଦ୍ର ହେଉଛନ୍ତି ତାଙ୍କ ପିତା ବାଳୀଙ୍କ ଶତ୍ରୁ (ପିତା ଶତ୍ରୁ) । ତେଣୁ ସେ ପିତୃଶତ୍ରୁକୁ ଭକ୍ତି ନ କରି ନିଜ ପିତୃବ୍ୟ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ସହ ବିବାଦ ସୃଷ୍ଟି କରି ସୈନ୍ୟ ବାହୁଡ଼ାଇ ନେବା ଉଚିତ୍ ।

୭. ଶୁକ ଓ ସାରଣ କିପରି ରାମଙ୍କ ଶିବିରରେ ପହଞ୍ଚିଲେ ?

 ଉତ୍ତର:- ଶୁକ ଓ ସାରଣ ବର୍ଷକ ବା ଟେଣ୍ଟେଇ ପକ୍ଷୀର ରୂପ ଧାରଣ କଲେ । ସେମାନେ ଆକାଶ ମାର୍ଗରେ (ବିହାୟସେ) ସମୁଦ୍ର ପାର ହୋଇ 'କେଁ କେଁ ଟିହୋ' ଶବ୍ଦ କରି ରାମଙ୍କ ଶିବିରରେ ପହଞ୍ଚିଲେ ।

୮. ରାବଣର ବାର୍ତ୍ତା ଶୁଣି ବିଭୀଷଣ କି ପ୍ରତ୍ୟୁତ୍ତର ଦେଲେ ?

 ଉତ୍ତର:- ରାବଣର ବାର୍ତ୍ତା ଶୁଣି ବିଭୀଷଣ କହିଲେ ଯେ, ଯଦି ରାବଣ ଦେବୀ ସୀତାଙ୍କୁ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କୁ ସମର୍ପଣ କରିଦେବେ, ତେବେ ସେ ଲଙ୍କାକୁ ଫେରିଯିବେ ।

୯. ରାବଣର ବାର୍ତ୍ତା ଶୁଣି ଅଙ୍ଗଦ କି ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ପ୍ରକାଶ କଲେ ?

 ଉତ୍ତର:- ରାବଣର ବାର୍ତ୍ତା ଶୁଣି ଅଙ୍ଗଦ କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ ଏବଂ ଦୂତମାନଙ୍କୁ ଧର୍ମ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ହତ୍ୟା ନ କରି କେବଳ ଭୟଭୀତ କରାଇବା ପାଇଁ ଆକାଶରେ ଏକ ବଜ୍ରାଘାତ ସମ ଚାପୁଡ଼ା ମାରିଥିଲେ ।

୧୦. ଶୁକ ସାରଣ ରାବଣ ନିକଟରେ ରାମଙ୍କ ସୈନ୍ୟସଂଖ୍ୟା କିପରି ବର୍ଣ୍ଣନା କଲେ ?

 ଉତ୍ତର:- ଶୁକ ସାରଣ ରାବଣକୁ କହିଲେ ଯେ, ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ସୈନ୍ୟସଂଖ୍ୟା ଅଗଣିତ । ସମୁଦ୍ର ଗର୍ଭରେ ଯେତେ ସଂଖ୍ୟକ ଶଙ୍ଖ ଜନ୍ମ ନିଅନ୍ତି, ତାହାଠାରୁ ମଧ୍ୟ ରାମଙ୍କ ସୈନ୍ୟ ସଂଖ୍ୟା (ଶଙ୍ଖ ଅର୍ଥାତ୍ ଲକ୍ଷ କୋଟି) ଅଧିକ ଅଟେ ।

୧୧. 'ସିନ୍ଧୁ' ଓ 'ଆକାଶ' ଶବ୍ଦର ଦୁଇଟି ଲେଖାଏଁ ପ୍ରତିଶବ୍ଦ ଲେଖ ।

 ଉତ୍ତର:- ସିନ୍ଧୁ - ସମୁଦ୍ର, ସାଗର, ବାରିଧି । ଆକାଶ - ବ୍ୟୋମ, ବିହାୟସ, ନଭ ।

୧୨. 'ଆଶା' ଓ 'ପୁଣ୍ୟ' ଶବ୍ଦର ବିପରୀତାର୍ଥବୋଧକ ଶବ୍ଦ ଲେଖ ।

ଉତ୍ତର:- ଆଶା - ନିରାଶା । ପୁଣ୍ୟ - ପାପ ।

୧୩. 'ଜନମି' ଓ 'ପ୍ରାପତି' ଶବ୍ଦ ଦ୍ୱୟର ଗଦ୍ୟରୂପ ଲେଖ ।

 ଉତ୍ତର:- ଜନମି - ଜନ୍ମ ହୋଇ । ପ୍ରାପତି - ପ୍ରାପ୍ତି ବା ଲାଭ ।

୧୪. 'ବିଂଶତିକର' - ବ୍ୟାସବାକ୍ୟ ସହ ସମାସର ନାମ ଲେଖ । ଉତ୍ତର:- ବିଂଶତିକର - ବିଂଶତି (କୋଡ଼ିଏ) କର ଯାହାର (ରାବଣ) । ଏହା ବହୁବ୍ରୀହି ସମାସ ଅଟେ ।

୧୫. 'ଦେବରିପୁ' - ବ୍ୟାସବାକ୍ୟ ସହ ସମାସର ନାମ ଲେଖ । ଉତ୍ତର:- ଦେବରିପୁ - ଦେବତାମାନଙ୍କର ରିପୁ (ଶତ୍ରୁ) । ଏହା ଷଷ୍ଠୀ ତତ୍‌ପୁରୁଷ ସମାସ ଅଟେ ।

୧୬. 'ବଜ୍ରାଘାତ' ଓ 'ପ୍ରତ୍ୟୁତ୍ତର' ଶବ୍ଦ ଦୁଇଟିର ସନ୍ଧିବିଚ୍ଛେଦ କର । ଉତ୍ତର:- ବଜ୍ରାଘାତ = ବଜ୍ର + ଆଘାତ । ପ୍ରତ୍ୟୁତ୍ତର = ପ୍ରତି + ଉତ୍ତର ।

୧୭. 'ଫି ଫି' ପରି ଦୁଇଟି ଧ୍ଵନ୍ୟାତ୍ମକ ଯୁଗ୍ମ ଶବ୍ଦ ଲେଖ । ଉତ୍ତର:- 'ଫି ଫି' ପରି ଦୁଇଟି ଧ୍ଵନ୍ୟାତ୍ମକ ଯୁଗ୍ମ ଶବ୍ଦ ହେଲା - କେଁ କେଁ, ଟିହୋ ଟିହୋ, ଠକ୍ ଠକ୍ ।

୧୮. "ବିଭୂତିକି ଭୁଞ୍ଜୁଥୁଲୁ ବିଭୂତିଭୂଷଣେ" - ଏଠାରେ 'ବିଭୂତି' ଶବ୍ଦଟି ଦୁଇଥର କେଉଁ ଦୁଇଟି ଅର୍ଥରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୋଇଛି ?

 ଉତ୍ତର:- ଏଠାରେ ପ୍ରଥମ 'ବିଭୂତି'ର ଅର୍ଥ ହେଉଛି ଐଶ୍ଵର୍ଯ୍ୟ ବା ରାଜସୁଖ । ଦ୍ଵିତୀୟ 'ବିଭୂତିଭୂଷଣ' (ଯିଏ ଭସ୍ମ ବା ପାଉଁଶ ଧାରଣ କରନ୍ତି) ଶ୍ରୀରାମଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ବୁଝାଇଛି ।

୧୯. ଅଙ୍ଗଦଙ୍କ ଚାପୁଡ଼ା ବାଜିଥିଲେ ବିନ୍ଧ୍ୟ ପର୍ବତର କ’ଣ ହୋଇଥାନ୍ତା ?

 ଉତ୍ତର:- ଅଙ୍ଗଦଙ୍କ ଚାପୁଡ଼ା ଏତେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଥିଲା ଯେ ତାହା ବାଜିଥିଲେ ବିନ୍ଧ୍ୟ ପର୍ବତ ଚୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ ପାତାଳରେ ପଶି ଯାଇଥାନ୍ତା ।

୨୦. ରାମଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପ୍ରୟାସ ଶୁଣି ରାବଣ କାହିଁକି ମନ୍ଦହାସ କଲା ?

 ଉତ୍ତର:- ରାମଚନ୍ଦ୍ର କୁଶଶଯ୍ୟାରେ ବସି ବରୁଣଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଛନ୍ତି ଶୁଣି, ରାବଣ ବିରସ ମନରେ ତାଚ୍ଛଲ୍ୟ କରି ମନ୍ଦହାସ କଲା । ସେ ଭାବିଲା ଯେ ଏତେ ହୀନ ପରାକ୍ରମୀ ତପସ୍ୱୀ ତା’ର କ’ଣ ବା କ୍ଷତି କରିପାରିବ ।

୧. ବଳିଲା ରାଘବ ଆଶା ସୀତା ପ୍ରାପତିରେ ବିଚାରିଲେ ସିନ୍ଧୁ ପେ ପୋତି ଯିବା ପର୍ବତରେ ଯେ ।

ପ୍ରସଙ୍ଗ: ଉକ୍ତ ପଦ୍ୟାଂଶଟି କବିସମ୍ରାଟ ଉପେନ୍ଦ୍ର ଭଞ୍ଜଙ୍କ ରଚିତ "ବୈଦେହୀଶ ବିଳାସ" କାବ୍ୟର ଚାଳିଶ ଛାନ୍ଦରୁ ଗୃହୀତ "ରାଘବଙ୍କ ଲଙ୍କା ଯାତ୍ରାନୁକୂଳ" କବିତାରୁ ଉଦ୍ଧୃତ । ଏଠାରେ ସୀତାଙ୍କୁ ଉଦ୍ଧାର କରିବା ପାଇଁ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ଦୃଢ଼ ସଂକଳ୍ପ ବିଷୟରେ କୁହାଯାଇଛି ।

ସରଳାର୍ଥ: ଲଙ୍କାରେ ସୀତାଙ୍କ ଅବସ୍ଥିତି ସମ୍ବନ୍ଧରେ ହନୁମାନଙ୍କଠାରୁ ସମ୍ବାଦ ପାଇବା ପରେ ଶ୍ରୀରାମଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ (ରାଘବ) ମନରେ ପତ୍ନୀ ସୀତାଙ୍କୁ ଫେରି ପାଇବାର ଆଶା ଅଧିକ ଦୃଢ଼ ହେଲା । ସେତୁବନ୍ଧ ନିର୍ମାଣ କରି ଲଙ୍କା ଯିବା ପାଇଁ ସେ ସ୍ଥିର କଲେ ଏବଂ ସମୁଦ୍ରକୁ (ସିନ୍ଧୁ) ପର୍ବତମାନଙ୍କ ଦ୍ଵାରା ପୋତିଦେଇ ଲଙ୍କାକୁ ଯିବା ପାଇଁ ବିଚାର କଲେ ।

୨. ବୁଡ଼ିଗଲା ପକାଇଲେ କପି ଯେତେ ଗିରି ବୁଦ୍‌ବୁଦ ନ ଦିଶେ ଜଳ ଫି ଫି କୃତ କରି ଯେ ।

ପ୍ରସଙ୍ଗ: ଏହି ପଦ୍ୟାଂଶଟି କବିସମ୍ରାଟ ଉପେନ୍ଦ୍ର ଭଞ୍ଜଙ୍କ "ରାଘବଙ୍କ ଲଙ୍କା ଯାତ୍ରାନୁକୂଳ" କବିତାରୁ ଉଦ୍ଧୃତ । ଏଠାରେ ସେତୁବନ୍ଧ ନିର୍ମାଣର ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ବିଫଳତା ବିଷୟରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି ।

ସରଳାର୍ଥ: ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ଆଦେଶ ପାଇ ବାନର ସେନା (କପି) ବଡ଼ ବଡ଼ ପର୍ବତ (ଗିରି) ଆଣି ସମୁଦ୍ର ମଧ୍ୟରେ ପକାଇବାକୁ ଲାଗିଲେ । କିନ୍ତୁ ସମୁଦ୍ରର ଅଗାଧ ଜଳରାଶି ମଧ୍ୟରେ ସେହି ବିଶାଳ ପର୍ବତଗୁଡ଼ିକ ଏପରି ବୁଡ଼ିଗଲା ଯେ, ପାଣିର ଫୋଟକାଟିଏ (ବୁଦ୍‌ବୁଦ) ମଧ୍ୟ ଦେଖାଗଲା ନାହିଁ । କେବଳ ପଥର ବୁଡ଼ିଯିବା ବେଳେ 'ଫି ଫି' ଶବ୍ଦ ହେଉଥିଲା ।

୩. ବୁଧେ ଶୁଣ ଅନ୍ୟ ପ୍ରସଙ୍ଗକୁ ଦଶଶିର ବରଗିଲା ସେ ଶୁକ ସାରଣ କରି ଚାର ଯେ ।

ପ୍ରସଙ୍ଗ: ଉପେନ୍ଦ୍ର ଭଞ୍ଜଙ୍କ ରଚିତ "ରାଘବଙ୍କ ଲଙ୍କା ଯାତ୍ରାନୁକୂଳ" କବିତାର ଏହି ଅଂଶରେ କବି ରାମଙ୍କ ପ୍ରସଙ୍ଗରୁ ରାବଣର ପ୍ରସଙ୍ଗକୁ ଗତି କରିଛନ୍ତି । ଏଠାରେ ରାବଣର କୂଟନୀତିକ ପଦକ୍ଷେପ ବିଷୟରେ ସୂଚନା ଦିଆଯାଇଛି ।

ସରଳାର୍ଥ: କବି କହୁଛନ୍ତି, ହେ ପଣ୍ଡିତମାନେ (ବୁଧେ), ଏଥର ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ପ୍ରସଙ୍ଗ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ ଏକ ପ୍ରସଙ୍ଗ ଶୁଣ । ସେହି ସମୟରେ ଲଙ୍କାର ରାଜା ଦଶଶିର ବା ରାବଣ, ଶତ୍ରୁପକ୍ଷର ଖବର ସଂଗ୍ରହ କରିବା ପାଇଁ ନିଜର ଦୁଇ ମନ୍ତ୍ରୀ ଶୁକ ଏବଂ ସାରଣଙ୍କୁ ଦୂତ (ଚାର) ରୂପେ ପ୍ରେରଣ କଲା ।

୪. ବିଭୀଷଣେ କହ ଜ୍ୟେଷ୍ଠଭ୍ରାତା ପିତା ସରି ବୁଝି ନ ବୁଝି କୋପି ନାପି ତା ବାଣୀ ପିତା କରି ।

ପ୍ରସଙ୍ଗ: ଏହି ପଦ୍ୟାଂଶଟି "ରାଘବଙ୍କ ଲଙ୍କା ଯାତ୍ରାନୁକୂଳ" କବିତାରୁ ଗୃହୀତ । ଏଠାରେ ରାବଣ ନିଜର ଦୂତ ଶୁକ-ସାରଣଙ୍କ ହାତରେ ସାନ ଭାଇ ବିଭୀଷଣଙ୍କ ନିକଟକୁ ପଠାଇଥିବା ବାର୍ତ୍ତା ବିଷୟରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛି ।

ସରଳାର୍ଥ: ରାବଣ ଦୂତମାନଙ୍କୁ କହିଲା, "ତୁମେମାନେ ବିଭୀଷଣଙ୍କୁ କହିବ ଯେ, ବଡ଼ ଭାଇ (ଜ୍ୟେଷ୍ଠଭ୍ରାତା) ପିତାଙ୍କ ସହିତ ସମାନ (ପିତା ସରି) ଅଟନ୍ତି । ତେଣୁ ସେ କ୍ରୋଧରେ (କୋପି) କିଛି କହିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେହି କଥାକୁ (ବାଣୀ) ପିତା ବା ତିକ୍ତ ବୋଲି ମନେ ନ କରି, ତା'ର ଗୁରୁତ୍ଵ ନ ବୁଝି ଫେରି ଆସିବା ଉଚିତ ।"

୫. ବୋଲି ଅଙ୍ଗଦକୁ ଦକୁ ପିତା ଶତ୍ରୁ ଭକ୍ତି ପୁଣ୍ଯ ବାଦ ରଚାଇ ପିତୃବ୍ୟ ବାହୁଡ଼ାଅ ସୈନ୍ୟ ଯେ ।

ପ୍ରସଙ୍ଗ: ଏହି ପଦ୍ୟାଂଶଟି "ରାଘବଙ୍କ ଲଙ୍କା ଯାତ୍ରାନୁକୂଳ" କବିତାରୁ ଉଦ୍ଧୃତ । ଏଠାରେ ରାବଣର ଦୂତମାନେ ଅଙ୍ଗଦଙ୍କୁ ଯେଉଁ କୂଟନୀତିପୂର୍ଣ୍ଣ ବାର୍ତ୍ତା ଦେଇଥିଲେ, ତାହା ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛି ।

ସରଳାର୍ଥ: ରାବଣ ଅଙ୍ଗଦଙ୍କୁ କହାଇ ପଠାଇଲା ଯେ, "ତୁମେ ତୁମ ପିତା (ବାଳୀ)ଙ୍କ ଶତ୍ରୁ (ଶ୍ରୀରାମ)ଙ୍କୁ ଭକ୍ତି କରି କି ପୁଣ୍ୟ ଅର୍ଜନ କରୁଛ ?

 ତୁମ ପାଇଁ ଉଚିତ ହେବ ଯେ, ତୁମେ ତୁମର ପିତୃବ୍ୟ ବା କକା (ସୁଗ୍ରୀବ)ଙ୍କ ସହିତ ବିବାଦ ବା କଳହ (ବାଦ) ସୃଷ୍ଟି କରି ନିଜ ସୈନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଧରି ଏ ଯୁଦ୍ଧରୁ ଫେରିଯାଅ (ବାହୁଡ଼ାଅ ସୈନ୍ୟ) ।"

୬. ବଳ କେ ତେ ବୋହୁଁ ବୋଲେ ଯେତେ ଶଙ୍ଖ ସେହି ବାରି ରାଶି ଶିରେ ଜନିତ ତେତେ ଶଙ୍ଖ ନାହିଁ ଯେ ।

ପ୍ରସଙ୍ଗ: ଏହି ପଦ୍ୟାଂଶଟି "ରାଘବଙ୍କ ଲଙ୍କା ଯାତ୍ରାନୁକୂଳ" କବିତାରୁ ଗୃହୀତ । ଏଠାରେ ଦୂତ ଶୁକ ଓ ସାରଣ ରାବଣ ନିକଟରେ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ସୈନ୍ୟବଳର ବିଶାଳତାକୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରୁଛନ୍ତି ।

ସରଳାର୍ଥ: ରାବଣ ଯେତେବେଳେ ରାମଙ୍କ ସୈନ୍ୟବଳ (ବଳ) କେତେ ବୋଲି ପଚାରିଲେ, ଦୂତମାନେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ ଯେ, ରାମଙ୍କ ସୈନ୍ୟ ସଂଖ୍ୟା 'ଶଙ୍ଖ' (ଏକ ଲକ୍ଷ କୋଟି ସଂଖ୍ୟା) । ସେମାନଙ୍କ ସଂଖ୍ୟା ଏତେ ଅଧିକ ଯେ, ସମୁଦ୍ର (ବାରି ରାଶି) ଗର୍ଭରେ ମଧ୍ୟ ସେତେ ସଂଖ୍ୟକ ଶଙ୍ଖ (ସାମୁଦ୍ରିକ ଜୀବ) ଜନ୍ମ ନେଇ ନଥିବେ ।

୭. ବିରସକୁ ମନ୍ଦ ମନ୍ଦ କରି ମନ୍ଦହାସ ଜନ୍ମେ ବୋଲେ କି କରିବ ଏଡ଼େ ହୀନ ପରାକ୍ରମେ ଯେ ।

ପ୍ରସଙ୍ଗ: ଏହି ପଦ୍ୟାଂଶଟି "ରାଘବଙ୍କ ଲଙ୍କା ଯାତ୍ରାନୁକୂଳ" କବିତାରୁ ଉଦ୍ଧୃତ । ଏଠାରେ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ସାଗର ବନ୍ଧନ ପ୍ରୟାସ ବିଷୟରେ ଶୁଣି ରାବଣର ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛି ।

ସରଳାର୍ଥ: ଶ୍ରୀରାମଚନ୍ଦ୍ର କୁଶଶଯ୍ୟାରେ ବସି ବରୁଣଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଛନ୍ତି ବୋଲି ଦୂତମାନଙ୍କଠାରୁ ଶୁଣିବା ପରେ, ରାବଣ ନିଜର ବିରସ ବା ଚିନ୍ତିତ ମନକୁ ଲୁଚାଇ ତାଚ୍ଛଲ୍ୟପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଅଳ୍ପ ହସ (ମନ୍ଦହାସ) କଲା । ସେ କହିଲା, "ଯିଏ ଏପରି ହୀନ ପରାକ୍ରମୀ (କେବଳ ତପସ୍ୟା କରୁଛି), ସେ ମୋର କି ବା କ୍ଷତି କରିପାରିବ ?

ପ୍ରଶ୍ନ ୧. "ରାଘବଙ୍କ ଲଙ୍କା ଯାତ୍ରାନୁକୂଳ" କବିତା ଅବଲମ୍ବନରେ ଶ୍ରୀରାମଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଲଙ୍କା ଯାତ୍ରା ନିମନ୍ତେ ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ପ୍ରୟାସ ଓ ତା’ର ବିଫଳତା ବର୍ଣ୍ଣନା କର ।

ଉତ୍ତର:- କବିସମ୍ରାଟ ଉପେନ୍ଦ୍ର ଭଞ୍ଜଙ୍କ "ବୈଦେହୀଶ ବିଳାସ" କାବ୍ୟର ଅଂଶବିଶେଷ "ରାଘବଙ୍କ ଲଙ୍କା ଯାତ୍ରାନୁକୂଳ" କବିତାରେ, ସୀତା ଉଦ୍ଧାର ନିମନ୍ତେ ଶ୍ରୀରାମଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପ୍ରୟାସ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛି । ହନୁମାନଙ୍କଠାରୁ ସୀତାଙ୍କ ସମ୍ବାଦ ପାଇବା ପରେ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ମନରେ ସୀତାଙ୍କୁ ପୁନଃପ୍ରାପ୍ତ କରିବାର ଆଶା ଦୃଢ଼ ହୋଇଥିଲା । ଲଙ୍କା ଯିବା ପାଇଁ ସେ ବିଶାଳ ସମୁଦ୍ରକୁ ପର୍ବତ ଦ୍ଵାରା ପୋତି ଏକ ସେତୁ ନିର୍ମାଣ କରିବାକୁ ବିଚାର କଲେ ।

ତାଙ୍କ ନିର୍ଦ୍ଦେଶରେ ବାନର ସେନା (କପି) ଉତ୍ସାହର ସହିତ ବଡ଼ ବଡ଼ ପର୍ବତ (ଗିରି) ଆଣି ସମୁଦ୍ରରେ ପକାଇବାକୁ ଲାଗିଲେ । କିନ୍ତୁ ସମୁଦ୍ରର ଅଗାଧ ଜଳରାଶି ଏତେ ଗଭୀର ଥିଲା ଯେ, ସେହି ବିଶାଳ ପର୍ବତଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟ ସହଜରେ ବୁଡ଼ିଗଲା । ପର୍ବତ ବୁଡ଼ିଯିବା ପରେ ପାଣି ଫୋଟକାଟିଏ (ବୁଦ୍‌ବୁଦ) ମଧ୍ୟ ଦେଖାଗଲା ନାହିଁ, କେବଳ 'ଫି ଫି' ଶବ୍ଦ ଶୁଣାଯାଉଥିଲା । ନିଜର ଏହି ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ପ୍ରୟାସ ବିଫଳ ହେବାର ଦେଖି ଶ୍ରୀରାମଚନ୍ଦ୍ର ବିସ୍ମିତ ହେଲେ । ସେ ବୁଝିପାରିଲେ ଯେ ଜଳର ଅଧିପତି ଦେବତା ବରୁଣଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ ନ କଲେ ସମୁଦ୍ର ଉପରେ ସେତୁ ବାନ୍ଧିବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ । ତେଣୁ, ସେ ସମୁଦ୍ର ତଟରେ ଅନାହାରରେ (ବିନାଶନରେ) ରହି କୁଶ ଶଯ୍ୟା (ଦର୍ଭଶୟନେ) ଉପରେ ଶୟନ କରି ବରୁଣ ଦେବଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବା ନିମନ୍ତେ ତପସ୍ୟା ଆରମ୍ଭ କଲେ । ଏହା ତାଙ୍କର ଦୃଢ଼ ସଂକଳ୍ପ ଏବଂ ଧର୍ମ ପ୍ରତି ଆସ୍ଥାକୁ ପ୍ରମାଣିତ କରେ ।

ପ୍ରଶ୍ନ ୨. ପଠିତ କବିତାଂଶ ଆଧାରରେ ରାବଣର କୂଟନୀତିକ ଚରିତ୍ର ବିଶ୍ଳେଷଣ କର ।

ଉତ୍ତର:- "ରାଘବଙ୍କ ଲଙ୍କା ଯାତ୍ରାନୁକୂଳ" କବିତାରେ ରାବଣର ଚରିତ୍ର କେବଳ ଜଣେ ଯୋଦ୍ଧା ଭାବରେ ନୁହେଁ, ବରଂ ଜଣେ ଚତୁର କୂଟନୀତିଜ୍ଞ ଭାବରେ ମଧ୍ୟ ଚିତ୍ରିତ ହୋଇଛି । ଯେତେବେଳେ ସେ ଶୁଣିଲା ଯେ ରାମଚନ୍ଦ୍ର ସମୁଦ୍ର ତଟରେ ସୈନ୍ୟ ସହ ପହଞ୍ଚିଛନ୍ତି, ସେ ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେବା ସଙ୍ଗେ ସଙ୍ଗେ ଶତ୍ରୁ ପକ୍ଷରେ ବିଭେଦ ସୃଷ୍ଟି କରିବାକୁ ଉଦ୍ୟମ କରିଛି । ସେ ନିଜର ଦୁଇ ବିଶ୍ଵସ୍ତ ମନ୍ତ୍ରୀ ଶୁକ ଓ ସାରଣଙ୍କୁ ଦୂତ କରି ପଠାଇଛି ।

ତା'ର କୂଟନୀତିର ପ୍ରଥମ ଶିକାର ହେଉଛନ୍ତି ନିଜ ଭାଇ ବିଭୀଷଣ । ରାବଣ ଜାଣିଥିଲା ଯେ ବିଭୀଷଣ ଧାର୍ମିକ, ତେଣୁ ସେ ତାଙ୍କୁ ଭାବପ୍ରବଣତାର ସହ ଆଘାତ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିଛି । ସେ ବାର୍ତ୍ତା ପଠାଇଲା ଯେ, "ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ଭାଇ ପିତା ସମାନ" ଏବଂ କ୍ରୋଧରେ କୁହାଯାଇଥିବା କଥାକୁ ତିକ୍ତ ମନେ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ । ଏହାପରେ ସେ ବିଭୀଷଣଙ୍କ କୁଳ ଅଭିମାନକୁ ଆହ୍ଵାନ ଦେଇ କହିଛି ଯେ, ଏକ ଉଚ୍ଚ ରାକ୍ଷସ କୁଳରେ ଜନ୍ମ ହୋଇ ଐଶ୍ଵର୍ଯ୍ୟ (ବିଭୂତି) ଭୋଗ କରୁଥିବା ବିଭୀଷଣ, ଜଣେ ଭସ୍ମଧାରୀ (ବିଭୂତିଭୂଷଣ) ବନବାସୀର ଶରଣ ପଶିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅପମାନଜନକ ।

ଦ୍ଵିତୀୟରେ, ସେ ବାନର ସେନାର ଅନ୍ୟତମ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଯୋଦ୍ଧା ଅଙ୍ଗଦଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଭେଦନୀତି ପ୍ରୟୋଗ କରିଛି । ସେ ଅଙ୍ଗଦଙ୍କୁ ମନେ ପକାଇ ଦେଇଛି ଯେ, ରାମଚନ୍ଦ୍ର ତାଙ୍କ ପିତା ବାଳୀଙ୍କ ଶତ୍ରୁ । ପିତୃଶତ୍ରୁକୁ ଭକ୍ତି କରିବା ପରିବର୍ତ୍ତେ, ନିଜ ପିତୃବ୍ୟ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ସହ ବିବାଦ ସୃଷ୍ଟି କରି ସୈନ୍ୟ ଫେରାଇ ନେବାକୁ ରାବଣ ପରାମର୍ଶ ଦେଇଛି । ଏହି 'ବିଭାଜନ କର ଓ ଶାସନ କର' ନୀତି ରାବଣର କୂଟନୀତିକ ଚତୁରତାର ପରିଚୟ ଦିଏ ।

ପ୍ରଶ୍ନ ୩. ଶୁକ ଓ ସାରଣଙ୍କ ଦୂତ କାର୍ଯ୍ୟ ଏବଂ ସେମାନଙ୍କର ଲଙ୍କା ପ୍ରତ୍ୟାବର୍ତ୍ତନର କାରଣ ବର୍ଣ୍ଣନା କର ।

 ଉତ୍ତର:- ରାବଣର ଆଦେଶ ପାଇ, ମନ୍ତ୍ରୀ ଶୁକ ଓ ସାରଣ ଦୂତ କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପାଦନ ପାଇଁ ରାମଙ୍କ ଶିବିର ଅଭିମୁଖେ ଯାତ୍ରା କଲେ । ସେମାନେ ନିଜ ରୂପ ଲୁଚାଇବା ପାଇଁ 'ବର୍ଷକ' ବା ଟେଣ୍ଟେଇ ପକ୍ଷୀର ରୂପ ଧାରଣ କଲେ । ଆକାଶ ମାର୍ଗରେ ସମୁଦ୍ର ପାର ହୋଇ 'କେଁ କେଁ ଟିହୋ' ଶବ୍ଦ କରି ସେମାନେ ରାମଙ୍କ ଶିବିରରେ ପହଞ୍ଚିଲେ ।

ସେଠାରେ ସେମାନେ ରାବଣର ବାର୍ତ୍ତା ପ୍ରଥମେ ବିଭୀଷଣ ଓ ପରେ ଅଙ୍ଗଦଙ୍କୁ ଶୁଣାଇଲେ । ରାବଣର କୂଟନୀତିପୂର୍ଣ୍ଣ ବାର୍ତ୍ତା ଶୁଣି ବିଭୀଷଣ ଶାନ୍ତ ଭାବରେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ ଯେ, ଯଦି ରାବଣ ସୀତାଙ୍କୁ ଫେରାଇ ଦିଏ, ତେବେ ସେ ଲଙ୍କା ଫେରିଯିବେ । କିନ୍ତୁ ଅଙ୍ଗଦ ରାବଣର ବାର୍ତ୍ତା ଶୁଣି ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ । ସେ ଦୂତ ଦୁହିଁଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରିବା ପରିବର୍ତ୍ତେ ଭୟଭୀତ କରାଇବା ପାଇଁ ଆକାଶରେ ଏକ ବଜ୍ର ସଦୃଶ ଶକ୍ତ ଚାପୁଡ଼ା (ବଜ୍ରାଘାତ ସମ ତଳ) ମାରିଲେ ।

ସେହି ଚାପୁଡ଼ାର ଶକ୍ତି ଏତେ ପ୍ରଚଣ୍ଡ ଥିଲା ଯେ, ଯଦି ତାହା ବାଜିଥାନ୍ତା, ତେବେ ବିନ୍ଧ୍ୟ ପର୍ବତ ମଧ୍ୟ ଚୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ ପାତାଳରେ ପଶି ଯାଇଥାନ୍ତା । ଅଙ୍ଗଦଙ୍କ ଏହି ରୂପ ଦେଖି ଏବଂ ରାମଙ୍କ ସୈନ୍ୟମାନଙ୍କର କ୍ରୋଧ ଜାଣିପାରି, ଶୁକ ଓ ସାରଣ ଉଭୟ ଭୟରେ ସେଠାରୁ ଶୀଘ୍ର ପଳାୟନ କଲେ । ସେମାନେ ଲଙ୍କା ଫେରିଯାଇ ରାବଣ ନିକଟରେ ସମସ୍ତ ଘଟଣା ବର୍ଣ୍ଣନା କଲେ । ଏହିପରି ଭାବରେ ରାବଣର ଦୂତ କାର୍ଯ୍ୟ ବିଫଳ ହୋଇଥିଲା ।

ପ୍ରଶ୍ନ ୪. କବି ଉପେନ୍ଦ୍ର ଭଞ୍ଜଙ୍କ କାବ୍ୟକ କୃତିତ୍ଵର ପରିଚୟ ଦେଇ ପଠିତ କବିତାଂଶରେ ତାଙ୍କର ଶବ୍ଦ ସଂଯୋଜନା କୌଶଳ ଆଲୋଚନା କର ।

 ଉତ୍ତର:- କବିସମ୍ରାଟ ଉପେନ୍ଦ୍ର ଭଞ୍ଜ ଓଡ଼ିଆ ରୀତିଯୁଗର ଶ୍ରେଷ୍ଠ କବି । "କୋଟି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ସୁନ୍ଦରୀ", "ଲାବଣ୍ୟବତୀ", "ରସିକ ହାରାବଳୀ" ଏବଂ "ବୈଦେହୀଶ ବିଳାସ" ପରି କାଳଜୟୀ କାବ୍ୟ ରଚନା କରି ସେ ନିଜର ଅସାଧାରଣ ପ୍ରତିଭାର ପରିଚୟ ଦେଇଛନ୍ତି । ତାଙ୍କ କାବ୍ୟର ମୁଖ୍ୟ ବିଶେଷତ୍ଵ ହେଉଛି ଅଳଙ୍କାର ପ୍ରିୟତା, ଶବ୍ଦ ପାଣ୍ଡିତ୍ୟ ଏବଂ ଚିତ୍ରକଳ୍ପ । "ରାଘବଙ୍କ ଲଙ୍କା ଯାତ୍ରାନୁକୂଳ" କବିତାଂଶଟି ତାଙ୍କର ଶ୍ରେଷ୍ଠ କୃତି "ବୈଦେହୀଶ ବିଳାସ"ରୁ ଗୃହୀତ, ଯାହା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ 'ବ' ଆଦ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣ ନିୟମରେ ରଚିତ ।

ପଠିତ ଅଂଶରେ କବିଙ୍କର ଶବ୍ଦ ସଂଯୋଜନା କୌଶଳ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଚମତ୍କାର ଭାବେ ପ୍ରତିଫଳିତ ହୋଇଛି ।

ପ୍ରଥମତଃ, ଯମକ ଏବଂ ଶ୍ଳେଷ ଅଳଙ୍କାରର ସଫଳ ପ୍ରୟୋଗ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ । ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ: "ବିଭୂତିକି ଭୁଞ୍ଜୁଥୁଲୁ ବିଭୂତିଭୂଷଣେ" । ଏଠାରେ 'ବିଭୂତି' ଶବ୍ଦକୁ ଦୁଇଟି ଭିନ୍ନ ଅର୍ଥରେ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଇଛି । ପ୍ରଥମ 'ବିଭୂତି'ର ଅର୍ଥ ଐଶ୍ଵର୍ଯ୍ୟ ଏବଂ 'ବିଭୂତିଭୂଷଣ'ର ଅର୍ଥ ଭସ୍ମଧାରୀ (ଶିବ ବା ଏଠାରେ ତାଚ୍ଛଲ୍ୟରେ ରାମ) ।

ଦ୍ଵିତୀୟତଃ, "ବଳ କେ ତେ ବୋହୁଁ ବୋଲେ ଯେତେ ଶଙ୍ଖ ସେହି / ବାରି ରାଶି ଶିରେ ଜନିତ ତେତେ ଶଙ୍ଖ ନାହିଁ ଯେ" । ଏଠାରେ 'ଶଙ୍ଖ' ଶବ୍ଦକୁ ଦୁଇଟି ଅର୍ଥରେ—ପ୍ରଥମେ 'ସଂଖ୍ୟା' (ଲକ୍ଷ କୋଟି) ଏବଂ ଦ୍ଵିତୀୟରେ 'ସାମୁଦ୍ରିକ ଜୀବ' (Conch)—ବ୍ୟବହାର କରି କବି ରାମଙ୍କ ସୈନ୍ୟବଳର ଅସୀମତାକୁ ପ୍ରକାଶ କରିଛନ୍ତି ।

ତୃତୀୟତଃ, ଧ୍ଵନ୍ୟାତ୍ମକ ଶବ୍ଦର ପ୍ରୟୋଗ ମଧ୍ୟ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ, ଯେପରିକି ପର୍ବତ ବୁଡ଼ିବାର ଶବ୍ଦ "ଫି ଫି କୃତ" ଏବଂ ପକ୍ଷୀରୂପୀ ଦୂତଙ୍କ ଧ୍ଵନି "କେଁ କେଁ ଟିହୋ" । ଏହିପରି ଭାବରେ କବି ନିଜର ଅପୂର୍ବ ଶବ୍ଦ ପାଣ୍ଡିତ୍ୟ ବଳରେ କବିତାଟିକୁ ରସପୂର୍ଣ୍ଣ ଏବଂ କଳାତ୍ମକ କରି ଗଢ଼ି ତୋଳିଛନ୍ତି ।

ପ୍ରଶ୍ନ ୫. ପଠିତ କବିତାଂଶରେ ଚିତ୍ରିତ ରାବଣ, ବିଭୀଷଣ ଓ ଅଙ୍ଗଦଙ୍କ ଚାରିତ୍ରିକ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ ତୁଳନାତ୍ମକ ଭାବେ ଆଲୋଚନା କର ।

ଉତ୍ତର:- "ରାଘବଙ୍କ ଲଙ୍କା ଯାତ୍ରାନୁକୂଳ" କବିତାଂଶରେ କବି ଉପେନ୍ଦ୍ର ଭଞ୍ଜ ତିନୋଟି ପ୍ରମୁଖ ଚରିତ୍ର—ରାବଣ, ବିଭୀଷଣ ଓ ଅଙ୍ଗଦ—ଙ୍କର ଚାରିତ୍ରିକ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟକୁ ଅଳ୍ପ କେତୋଟି ପଦ ମାଧ୍ୟମରେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ଚିତ୍ରଣ କରିଛନ୍ତି ।

ରାବଣ ଚରିତ୍ର: ରାବଣ ଏଠାରେ ଜଣେ ଅହଂକାରୀ, କୂଟନୀତିଜ୍ଞ ଏବଂ ଛଳନାପୂର୍ଣ୍ଣ ଶାସକ ଭାବରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ । ସେ ଶତ୍ରୁପକ୍ଷରେ ବିଭେଦ ସୃଷ୍ଟି କରିବା ପାଇଁ ଦୂତ ପଠାଇଛି । ସେ ବିଭୀଷଣଙ୍କୁ ଭାବପ୍ରବଣତାର ସହ ବଡ଼ ଭାଇର ଅଧିକାର (ଜ୍ୟେଷ୍ଠଭ୍ରାତା ପିତା ସରି) ଏବଂ କୁଳ ଗୌରବର ଦ୍ଵାହି ଦେଇ ଫେରାଇ ଆଣିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିଛି । ସେହିପରି ଅଙ୍ଗଦଙ୍କୁ ପିତୃଶତ୍ରୁ ରାମଙ୍କ ପକ୍ଷ ଛାଡ଼ିବାକୁ ପ୍ରଲୋଭିତ କରିଛି । ପୁଣି ରାମଙ୍କ ତପସ୍ୟା କଥା ଶୁଣି, ସେ ତାଙ୍କୁ "ହୀନ ପରାକ୍ରମୀ" କହି ତାଚ୍ଛଲ୍ୟ କରିଛି, ଯାହା ତା'ର ଗର୍ବ ଓ ଅହଂକାରର ପରିଚୟ ଦିଏ ।

ବିଭୀଷଣ ଚରିତ୍ର: ବିଭୀଷଣ ଏଠାରେ ଧର୍ମ ଏବଂ ନୀତିର ପ୍ରତୀକ । ସେ ରାବଣର କୂଟନୀତିପୂର୍ଣ୍ଣ ଆବେଦନରେ ବିଚଳିତ ହୋଇନାହାନ୍ତି । ତାଙ୍କର ଉତ୍ତର ଥିଲା ସ୍ପଷ୍ଟ ଏବଂ ଧର୍ମସଙ୍ଗତ । ସେ କହିଲେ ଯେ ଯଦି ରାବଣ ଧର୍ମପଥକୁ ଫେରିଆସି ସୀତାଙ୍କୁ ସସମ୍ମାନେ ରାମଙ୍କୁ ସମର୍ପଣ କରେ, ତେବେ ସେ ଲଙ୍କା ଫେରିଯିବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ । ଏହା ତାଙ୍କର ଧର୍ମନିଷ୍ଠା ଓ ସତ୍ୟପ୍ରତି ଅନୁରକ୍ତିକୁ ଦର୍ଶାଏ ।

ଅଙ୍ଗଦ ଚରିତ୍ର: ଅଙ୍ଗଦ ଏହି କବିତାରେ ବୀରତ୍ଵ, ଶକ୍ତି ଏବଂ ସ୍ଵାମୀଭକ୍ତିର ଜ୍ଵଳନ୍ତ ଉଦାହରଣ । ସେ ବିଭୀଷଣଙ୍କ ପରି ଶାନ୍ତ ନୁହନ୍ତି, ବରଂ ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ରୋଧୀ ଏବଂ ବଳଶାଳୀ । ରାବଣର ପିତୃଶତ୍ରୁ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ବାର୍ତ୍ତା ଶୁଣି ସେ କ୍ରୋଧରେ ଜର୍ଜରିତ ହୋଇଛନ୍ତି । ସେ ଦୂତମାନଙ୍କୁ କ୍ଷମା ଦେଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ନିଜ ଶକ୍ତିର ପରିଚୟ ଦେବାକୁ ଯାଇ ଆକାଶରେ ଏକ 'ବଜ୍ରାଘାତ ସମ' ଚାପୁଡ଼ା ମାରିଛନ୍ତି, ଯାହାର ଶକ୍ତିରେ ବିନ୍ଧ୍ୟ ପର୍ବତ ମଧ୍ୟ ଚୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଯାଇଥାନ୍ତା ।

ସଂକ୍ଷେପରେ, ରାବଣ ଛଳନା ଓ କୂଟନୀତିର, ବିଭୀଷଣ ଧର୍ମ ଓ ନୀତିର, ଏବଂ ଅଙ୍ଗଦ ବୀରତ୍ଵ ଓ ସ୍ଵାମୀଭକ୍ତିର ପ୍ରତୀକ ଭାବରେ ଏହି କବିତାରେ ଚିତ୍ରିତ ହୋଇଛନ୍ତି ।