ପରିଚୟ ଓ ଉତ୍ତରପାଧି: ଓଡ଼ିଆ ସାହିତ୍ୟରେ ବଳିଷ୍ଠ କବିତ୍ବ ପାଇଁ ଉତ୍ତରପେନ୍ଦ୍ର ଭଞ୍ଜ "କବିସମ୍ରାଟ" ଭାବେ ପରିଚିତ । ସେ ଓଡ଼ିଆ ସାହିତ୍ୟର ରୀତିଯୁଗର ଶ୍ରେଷ୍ଠ କବି ଅଟନ୍ତି ।

• ଜନ୍ମ ଓ ସମୟ: ସେ ସପ୍ତଦଶ ଶତାବ୍ଦୀର ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ (ପ୍ରାୟ ୧୬୮୦ ଖ୍ରୀଷ୍ଟାବ୍ଦରେ) ଗଞ୍ଜାମ ଜିଲ୍ଲାର ଘୁମୁସର ରାଜବଂଶରେ ଜନ୍ମଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ ।
• ପାରିବାରିକ ପୃଷ୍ଠଭୂମି: ସେ ଘୁମୁସର ରାଜପରିବାରର ସଦସ୍ୟ ଥିଲେ । ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ନାମ ନୀଳକଣ୍ଠ ଭଞ୍ଜ ଏବଂ ପିତାମହଙ୍କ ନାମ ଧନଞ୍ଜୟ ଭଞ୍ଜ ଥିଲା ।
• ଶିକ୍ଷା ଓ ପାଣ୍ଡିତ୍ୟ: କୁହାଯାଏ ଯେ ଉତ୍ତରପେନ୍ଦ୍ର ଭଞ୍ଜ "ରାମ ତାରକ ମନ୍ତ୍ର" ଜପ କରି କବିତ୍ବ ଶକ୍ତି ଲାଭ କରିଥିଲେ । ତାଙ୍କ ରଚନାରେ ତାଙ୍କର ଅଳଙ୍କାରଶାସ୍ତ୍ରରେ ଗଭୀର ପାଣ୍ଡିତ୍ୟ ଫୁଟିଉତ୍ତରଠେ ।
• ସାହିତ୍ୟ କୃତି: ତାଙ୍କର ପ୍ରମୁଖ କାଳଜୟୀ କୃତିଗୁଡ଼ିକ ହେଲା:
• କାବ୍ୟ: କୋଟିବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ସୁନ୍ଦରୀ , ଲାବଣ୍ୟବତୀ , ବୈଦେହୀଶ ବିଳାସ , ରସିକ ହାରାବଳୀ , ପ୍ରେମ ସୁଧାନିଧୂ , ସୁଭଦ୍ରା ପରିଣୟ , କଳା କଉତ୍ତରତୁକ , ଛାନ୍ଦଭୂଷଣ ।
• ଅନ୍ୟାନ୍ୟ: ରସପଞ୍ଚକ (ଆଳଂକାରିକ କୃତି) ଏବଂ ଗୀତାଭିଧାନ (ଏକ ପଦ୍ୟାତ୍ମକ ଶବ୍ଦକୋଷ) ।
• ଶୈଳୀ ଓ ବିଶେଷତ୍ୱ: ଉତ୍ତରପେନ୍ଦ୍ର ଭଞ୍ଜ ତାଙ୍କର ଅଳଙ୍କାରପ୍ରିୟତା, ଜଟିଳ ଶବ୍ଦ ସଂଯୋଜନା କୌଶଳ ଏବଂ ସମାଜ ପ୍ରତି ନୀତିନିଷ୍ଠ ବାର୍ତ୍ତା ପାଇଁ ବିଖ୍ୟାତ । ତାଙ୍କର "ବୈଦେହୀଶ ବିଳାସ" କାବ୍ୟଟି ୫୨ ଛାନ୍ଦ ବିଶିଷ୍ଟ ଏବଂ ଏହାର ପ୍ରତ୍ୟେକ ପଦ 'ବ' ଆଦ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣ ନିୟମରେ ରଚିତ ।
• ପାଠ୍ୟପୁସ୍ତକ ପ୍ରସଙ୍ଗ: ପଠିତ କବିତା "ରାଘବଙ୍କ ଲଙ୍କା ଯାତ୍ରାନୁକୂଳ" କବିଙ୍କ "ବୈଦେହୀଶ ବିଳାସ" କାବ୍ୟର ଚାଳିଶ ଛାନ୍ଦରୁ ଅଣାଯାଇଛି । ଏଥିରେ ରାବଣ ଦ୍ୱାରା ଅପହୃତା ସୀତାଙ୍କୁ ଉତ୍ତରଦ୍ଧାର କରିବା ପାଇଁ ଶ୍ରୀରାମଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କର ସମୁଦ୍ରରେ ସେତୁ ବାନ୍ଧିବା ବେଳର କଥା ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛି ।

ପଦ ୧:

ବଳିଲା ରାଘବ ଆଶା ସୀତା ପ୍ରାପତିରେ ବିଚାରିଲେ ସିନ୍ଧୁ ପେ ପୋତି ଯିବା ପର୍ବତରେ ଯେ । ୧ ।

ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ଶ୍ରୀରାମଚନ୍ଦ୍ର (ରାଘବ)ଙ୍କ ମନରେ ପତ୍ନୀ ସୀତାଙ୍କୁ ଫେରି ପାଇବାର (ପ୍ରାପତିରେ) ଆଶା ଦୃଢ଼ (ବଳିଲା) ହେଲା । ସେତେବେଳେ ସେ ସମୁଦ୍ର (ସିନ୍ଧୁ) ପାର ହେବା ପାଇଁ, ତାହାକୁ ପର୍ବତରେ ପୋତି (ପର୍ବତରେ ପୋତି) ଏକ ସେତୁ ବାନ୍ଧି ଯିବାକୁ ବିଚାର କଲେ ।

ପଦ ୨:

ବୁଡ଼ିଗଲା ପକାଇଲେ କପି ଯେତେ ଗିରି

ବୁଦ୍‌ବୁଦ ନ ଦିଶେ ଜଳ ଫି ଫି କୃତ କରି ଯେ ୨ ।

ବ୍ୟାଖ୍ୟା: କିନ୍ତୁ ବାନର ସେନା (କପି) ଯେତେ ବି ପର୍ବତ (ଗିରି) ସମୁଦ୍ରରେ ପକାଇଲେ, ସେସବୁ ତତକ୍ଷଣାତ୍ ବୁଡ଼ିଗଲା । ସେହି ଅଗାଧ ଜଳରାଶିରେ ଗୋଟିଏ ହେଲେ ପାଣି ଫୋଟକା (ବୁଦ୍‌ବୁଦ) ମଧ୍ୟ ଦେଖାଗଲା ନାହିଁ, କେବଳ ପାଣି 'ଫି ଫି' ଶବ୍ଦ କରି ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଗ୍ରାସ କରିଗଲା ।

ପଦ ୩:

ବିସ୍ମଇ ନିଃଶ୍ବାସ ତେଜି ବରୁଣ ପ୍ରସନ୍ନେ ବିନାଶନରେ ଶୟନ ସେ ଦର୍ଭଶୟନେ ଯେ । ୩ ।

ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ଏହି ଘଟଣାରେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟାନ୍ୱିତ (ବିସ୍ମଇ) ହୋଇ ଶ୍ରୀରାମ ଦୀର୍ଘଶ୍ବାସ ତ୍ୟାଗ କଲେ । ସେ ସ୍ଥିର କଲେ ଯେ, ଜଳର ଅଧିପତି ବରୁଣ ଦେବଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ (ବରୁଣ ପ୍ରସନ୍ନେ) କରିବାକୁ ପଡ଼ିବ । ଏଥିପାଇଁ ସେ ଅନାହାରରେ (ବିନାଶନରେ) ରହି କୁଶ ତୃଣରେ ନିର୍ମିତ ଶଯ୍ୟା (ଦର୍ଭଶୟନେ) ଉତ୍ତରପରେ ଶୟନ କଲେ ।

ପଦ ୪:

ବୁଧେ ଶୁଣ ଅନ୍ୟ ପ୍ରସଙ୍ଗକୁ ଦଶଶିର ବରଗିଲା ସେ ଶୁକ ଶୁକ ସାରଣ କରି ଚାର ଯେ। ୪ ।

ବ୍ୟାଖ୍ୟା: କବି ଏଠାରେ କହୁଛନ୍ତି, "ହେ ପଣ୍ଡିତମାନେ (ବୁଧେ), ଏବେ ଅନ୍ୟ ଏକ ପ୍ରସଙ୍ଗ ଶୁଣନ୍ତୁ" । ସେହି ସମୟରେ ଲଙ୍କାର ରାଜା ରାବଣ (ଦଶଶିର), ଶୁକ ଏବଂ ସାରଣ ନାମକ ଦୁଇଜଣ ମନ୍ତ୍ରୀଙ୍କୁ ଦୂତ (ଚାର) କରି ରାମଙ୍କ ଶିବିରକୁ ପଠାଇଲା (ବରଗିଲା) ।

ପଦ ୫:

ବିଭୀଷଣେ କହ ଜ୍ୟେଷ୍ଠଭ୍ରାତା ପିତା ସରି

ବୁଝି ନ ବୁଝି କୋପି ନାପି ତା ବାଣୀ ପିତା କରି ୫ ।

ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ରାବଣ ବିଭୀଷଣଙ୍କୁ କହି ପଠାଇଲା ଯେ, "ବଡ଼ ଭାଇ (ଜ୍ୟେଷ୍ଠଭ୍ରାତା) ପିତାଙ୍କ ସମାନ (ପିତା ସରି) ଅଟନ୍ତି । ଯଦି ସେ କ୍ରୋଧରେ (କୋପି) କିଛି କହିଦେଲେ, ତେବେ ସେହି କଥାକୁ (ବାଣୀ) ବିଷ ବା ତିକ୍ତ (ପିତା) ମନେକରି ଅବୁଝା ହେବା ଉତ୍ତରଚିତ୍ ନୁହେଁ" ।

ପଦ ୬:

ବିଭୂତିକି ଭୁଞ୍ଜୁ ଭୁଞ୍ଜୁଥୁଲୁ ବିଭୂତିଭୂଷଣେ ବଡ଼କୁଳେ ଜନମି ଶରଣ କି କାରଣେ ଯେ ?

 ୬ ।

ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ରାବଣ ପୁଣି କହିଲା, "ତୁମେ ରାଜକୀୟ ଐଶ୍ୱର୍ଯ୍ୟ (ବିଭୂତିକି) ଭୋଗ କରୁଥିଲ । ତାହା ଛାଡ଼ି ତୁମେ ଜଣେ ଭସ୍ମଧାରୀ (ବିଭୂତିଭୂଷଣେ - ଏଠାରେ ରାମଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ କୁହାଯାଇଛି) ବନବାସୀର ଶରଣ ନେଲ । ଏତେ ବଡ଼ କୁଳରେ (ବଡ଼କୁଳେ) ଜନ୍ମ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ତୁମେ କେଉଁ କାରଣରୁ (କି କାରଣେ) ଏପରି ଶରଣାପନ୍ନ ହେଲ ?

" ।

ପଦ ୭:

ବୋଲି ଅଙ୍ଗଦକୁ ଦକୁ ପିତା ଶତ୍ରୁ ଭକ୍ତି ପୁଣ୍ଯ ବାଦ ରଚାଇ ପିତୃବ୍ୟ ବାହୁଡ଼ାଅ ସୈନ୍ୟ ଯେ। ୭ ।

ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ରାବଣ ଅଙ୍ଗଦଙ୍କୁ କହି ପଠାଇଲା, "ତୁମ ପିତା (ବାଳୀ)ଙ୍କ ଶତ୍ରୁ (ରାମଚନ୍ଦ୍ର) ପ୍ରତି ଭକ୍ତି ଦେଖାଇବା କ'ଣ ପୁଣ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ (ଭକ୍ତି ପୁଣ୍ଯ) ?

" । ତୁମେ ବରଂ ତୁମ ପିତୃବ୍ୟ (କକା, ଏଠାରେ ସୁଗ୍ରୀବ)ଙ୍କ ସହିତ ବିବାଦ (ବାଦ ରଚାଇ) ସୃଷ୍ଟି କର ଏବଂ ତୁମ ସୈନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଫେରାଇ (ବାହୁଡ଼ାଅ) ଆଣ ।

ପଦ ୮:

ବିହାୟସେ ବିହରି ସାଗର ଜିଣି ଯାଇ ବର୍ଷକ ସ୍ୱରୂପ ଧୃତ କେଁ କେଁ ଟିହୋ କହି ଯେ । ୮ ।

ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ରାବଣର ଆଦେଶ ପାଇ ଶୁକ ଓ ସାରଣ ଆକାଶ ମାର୍ଗରେ (ବିହାୟସେ) ଯାତ୍ରା କରି ସମୁଦ୍ର (ସାଗର) ପାର ହେଲେ । ସେମାନେ ଏକ ଟେଣ୍ଟେଇ ବା ବତକ ପକ୍ଷୀର (ବର୍ଷକ) ରୂପ ଧାରଣ (ଧୃତ) କରି 'କେଁ କେଁ ଟିହୋ' ଶବ୍ଦ କରି ରାମଙ୍କ ଶିବିରରେ ପହଞ୍ଚିଲେ ।

ପଦ ୯:

ବିଂଶତିକର କହିବାର / ବିଖ୍ୟାତ କରୁ ବିଂ ବୋଧ ଉତ୍ତରଚ୍ଚ ଉତ୍ତରଭୟ ଭୟରେ ପଳାଇ ସତ୍ଵର ଯେ। ୯ ୮

ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ସେମାନେ ରାବଣ (ବିଂଶତିକର) ଦ୍ଵାରା କୁହାଯାଇଥିବା ସେହି ପ୍ରସିଦ୍ଧ (ବିଖ୍ୟାତ) ବାର୍ତ୍ତାଗୁଡ଼ିକୁ କହିଲେ । ବିଭୀଷଣ ଓ ଅଙ୍ଗଦ ସେହି ବାର୍ତ୍ତା ବୁଝିବା (ବୋଧ) ପରେ, ଦୂତ ଦ୍ଵୟ (ଉତ୍ତରଭୟ) ପ୍ରାଣ ଭୟରେ ସେଠାରୁ ଶୀଘ୍ର (ସତ୍ଵର) ପଳାୟନ କଲେ ।

ପଦ ୧୦:

ବାହୁଡ଼ି ରାବଣେ କହି ଶୁଣ ଦେବ ରିପୁ ବୋଇଲା ଅନୁଜ ଯିବି ସୀତାଙ୍କୁ ସମର୍ପୁ ଯେ । ୧୦ ।

ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ଲଙ୍କାକୁ ଫେରିଆସି (ବାହୁଡ଼ି) ସେମାନେ ରାବଣକୁ କହିଲେ, "ହେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ଶତ୍ରୁ (ଦେବ ରିପୁ), ଶୁଣନ୍ତୁ । ଆପଣଙ୍କ ସାନ ଭାଇ (ଅନୁଜ) କହିଲେ ଯେ, ଯଦି ଆପଣ ସୀତାଙ୍କୁ ଫେରାଇ ଦିଅନ୍ତି (ସୀତାଙ୍କୁ ସମର୍ପୁ), ତେବେ ଯାଇ ସେ ଲଙ୍କା ଫେରିବେ" ।

ପଦ ୧୧:

ବଞ୍ଚୁଠୁଁ ଅଙ୍ଗଦେ ଅଙ୍ଗ ଦେବାରୁ କି ଧର୍ମେ ବଜ୍ରାଘାତ ସମ ତଳ ପ୍ରହାରିଲା ବ୍ୟୋମେ ଯେ । ୧୧ ।

ବ୍ୟାଖ୍ୟା: "ଏବଂ ଅଙ୍ଗଦ କ୍ରୋଧରେ କହିଲେ, 'ମୁଁ ବଞ୍ଚି ଥାଉତ୍ତର ଥାଉତ୍ତର (ବଞ୍ଚୁଠୁଁ) ରାବଣକୁ ନିଜ ଅଙ୍ଗ ଦେବାର (ଅର୍ଥାତ୍ ତା'ର ପକ୍ଷ ନେବାର) କୌଣସି ଧର୍ମ (କି ଧର୍ମେ) ନାହିଁ' । ଏହା କହି ସେ ଆକାଶ (ବ୍ୟୋମେ) ମଧ୍ୟରେ ଏକ ବଜ୍ରପାତ ସମାନ (ବଜ୍ରାଘାତ ସମ) ଚାପୁଡ଼ା (ତଳ) ପ୍ରହାର କଲେ" ।

ପଦ ୧୨:

ବାଜିଥିଲେ ଚୂର୍ଣ୍ଣ ବା ପାତାଳେ ଭଜିଥିବ

ବିନ୍ଧ୍ୟ ଭାନୁ ତୋଷି ହେଲେ ବଞ୍ଚାଇ ଇ ଦଇବ ଯେ ୧୨ ।

ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ଦୂତମାନେ କହିଲେ, "ସେହି ଚାପୁଡ଼ା ଯଦି ଆମ ଦେହରେ ବାଜିଥାନ୍ତା, ତେବେ ଆମେ ଚୂର୍ଣ୍ଣ (ଚୂନା) ହୋଇଯାଇଥାନ୍ତୁ କିମ୍ବା ପାତାଳକୁ (ପାତାଳେ) ଚାଲିଯାଇଥାନ୍ତୁ । ସେହି ଆଘାତ ଏତେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଥିଲା ଯେ ତାହା ବିନ୍ଧ୍ୟ ପର୍ବତକୁ ମଧ୍ୟ ଚୂର୍ଣ୍ଣ କରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦେବଙ୍କୁ (ଭାନୁ) ସନ୍ତୁଷ୍ଟ (ତୋଷି) କରିଦେଇଥାନ୍ତା । କେବଳ ଆମ ଭାଗ୍ୟ (ଦଇବ) ଆମକୁ ବଞ୍ଚାଇ ଦେଲା" ।

ପଦ ୧୩:

ବଳ କେ ତେ ବୋହୁଁ ବୋଲେ ଯେତେ ଶଙ୍ଖ ସେହି ବାରି ରାଶି ଶିରେ ଜନିତ ତେତେ ଶଙ୍ଖ ନାହିଁ ଯେ । ୧୩ ।

ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ରାବଣ ପଚାରିଲେ, "ରାମଙ୍କର ସୈନ୍ୟ ବଳ କେତେ?

" ଦୂତମାନେ କହିଲେ, "ସଂଖ୍ୟା ଗଣନାରେ 'ଶଙ୍ଖ' (ଏକ ଲକ୍ଷ କୋଟି) ଏକ ବହୁତ ବଡ଼ ସଂଖ୍ୟା । କିନ୍ତୁ ସମୁଦ୍ର (ବାରି ରାଶି) ମଧ୍ୟରେ ଯେତେ ଶଙ୍ଖ (conch shells) ଜନ୍ମ (ଜନିତ) ହୋଇନାହାନ୍ତି, ରାମଙ୍କ ସୈନ୍ୟ ସଂଖ୍ୟା ତା'ଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଅଧିକ" ।

ପଦ ୧୪:

ବିତରଣେ ସାଗର କି ପାଞ୍ଚ ପଚାରିଲା ବିହେ ରାମ କୁଶଶଯ୍ୟା ପ୍ରତ୍ୟୁତ୍ତର ଦେଲା ଯେ । ୧୪୮

ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ରାବଣ ପୁଣି ପଚାରିଲା, "ସମୁଦ୍ର ପାର ହେବା (ବିତରଣେ) ପାଇଁ ସେ କି ଉତ୍ତରପାୟ (ପାଞ୍ଚ) ଚିନ୍ତା କରୁଛି?

" । ଦୂତମାନେ ଉତ୍ତରତ୍ତର ଦେଲେ ଯେ, "ରାମଚନ୍ଦ୍ର ଏହାର ଉତ୍ତରତ୍ତର ପାଇବା ପାଇଁ କୁଶ ଶଯ୍ୟାରେ (କୁଶଶଯ୍ୟା) ବସି ଉତ୍ତରପାୟ ଚିନ୍ତା (ବିହେ) କରୁଛନ୍ତି" ।

ପଦ ୧୫:

ବିରସକୁ ମନ୍ଦ ମନ୍ଦ କରି ମନ୍ଦହାସ ଜନ୍ମେ। ବୋଲେ କି କରିବ ଏଡ଼େ ହୀନ ପରାକ୍ରମେ ଯେ । ୧୫୮

ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ଏହି କଥା ଶୁଣି ରାବଣ, ଯିଏ ଭିତରେ ଭିତରେ ଚିନ୍ତିତ (ବିରସକୁ) ଥିଲେ, ବାହାରକୁ ଏକ କ୍ଷୀଣ ହସ (ମନ୍ଦହାସ) ଦେଖାଇଲେ । ସେ ତାଚ୍ଛଲ୍ୟ କରି କହିଲେ, "ଏତେ ଦୁର୍ବଳ ପରାକ୍ରମ (ହୀନ ପରାକ୍ରମେ) ଦେଖାଇ ସେ ମୋର କ'ଣ ବା କ୍ଷତି କରିପାରିବ?

" ।

୩. ସାରାଂଶ (ବିସ୍ତୃତ ବ୍ୟାଖ୍ୟା)

"ରାଘବଙ୍କ ଲଙ୍କା ଯାତ୍ରାନୁକୂଳ" କବିତାଟି କବିସମ୍ରାଟ ଉତ୍ତରପେନ୍ଦ୍ର ଭଞ୍ଜଙ୍କ ପ୍ରସିଦ୍ଧ "ବୈଦେହୀଶ ବିଳାସ" କାବ୍ୟର ଚାଳିଶ ଛାନ୍ଦରୁ ଗୃହୀତ । ଏହି ଅଂଶରେ ସୀତାଙ୍କୁ ଉତ୍ତରଦ୍ଧାର କରିବା ପାଇଁ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ଲଙ୍କା ଯାତ୍ରାର ପ୍ରସ୍ତୁତି ଏବଂ ରାବଣର କୂଟନୀତିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛି ।

ପ୍ରଥମ ଭାଗ: ରାମଙ୍କ ପ୍ରୟାସ କବିତା ଆରମ୍ଭରେ, ଶ୍ରୀରାମଚନ୍ଦ୍ର (ରାଘବ) ସୀତାଙ୍କୁ ପୁନର୍ବାର ପାଇବାର ଦୃଢ଼ ଆଶା ପୋଷଣ କରିଛନ୍ତି । ସେ ଲଙ୍କା ଯିବା ପାଇଁ ସମୁଦ୍ରକୁ ପର୍ବତରେ ପୋତି ଏକ ସେତୁ ନିର୍ମାଣ କରିବାକୁ ସ୍ଥିର କଲେ । କିନ୍ତୁ ବାନର ସେନା ଯେତେ ପଥର ଓ ପର୍ବତ (ଗିରି) ସମୁଦ୍ରରେ ପକାଇଲେ, ତାହା 'ଫି ଫି' ଶବ୍ଦ କରି ଅଗାଧ ଜଳରେ ବୁଡ଼ିଗଲା ଏବଂ ଗୋଟିଏ ବି ପାଣି ଫୋଟକା ଦେଖାଗଲା ନାହିଁ । ନିଜର ପ୍ରୟାସ ବିଫଳ ହେବାରୁ ଶ୍ରୀରାମ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେଲେ ଏବଂ ଜଳର ଦେବତା ବରୁଣଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବା ପାଇଁ ଅନାହାରରେ ରହି କୁଶ ଶଯ୍ୟା (ଦର୍ଭଶୟନ) ଉତ୍ତରପରେ ଶୟନ କଲେ ।

ଦ୍ୱିତୀୟ ଭାଗ: ରାବଣର କୂଟନୀତି ସେହି ସମୟରେ, ଲଙ୍କାରେ ରାବଣ (ଦଶଶିର) ଶତ୍ରୁ ପକ୍ଷର ଖବର ଆଣିବା ପାଇଁ ନିଜର ଦୁଇ ମନ୍ତ୍ରୀ ଶୁକ ଓ ସାରଣଙ୍କୁ ଦୂତ (ଚାର) ରୂପେ ପ୍ରେରଣ କଲା । ରାବଣ କେବଳ ଖବର ଆଣିବାକୁ ନୁହେଁ, ବରଂ ଶତ୍ରୁ ପକ୍ଷରେ ବିଭେଦ ସୃଷ୍ଟି କରିବା ପାଇଁ ଦୁଇଟି କୂଟନୈତିକ ବାର୍ତ୍ତା ମଧ୍ୟ ପଠାଇଲା:

1. ବିଭୀଷଣଙ୍କ ପାଇଁ ବାର୍ତ୍ତା: "ବଡ଼ ଭାଇ ପିତା ସମାନ । ମୋର କ୍ରୋଧଭରା କଥାକୁ ତିକ୍ତ ମନେକରି, ତୁମେ ଏକ ଉତ୍ତରଚ୍ଚ କୁଳରେ ଜନ୍ମ ହୋଇ ରାଜ ଐଶ୍ୱର୍ଯ୍ୟ (ବିଭୂତି) ଛାଡ଼ି, ଜଣେ ଭସ୍ମଧାରୀ ତପସ୍ଵୀ (ବିଭୂତିଭୂଷଣେ) ରାମଙ୍କର ଶରଣ କାହିଁକି ନେଲ?
2. " ।
3. ଅଙ୍ଗଦଙ୍କ ପାଇଁ ବାର୍ତ୍ତା: "ତୁମ ପିତା (ବାଳୀ)ଙ୍କ ହତ୍ୟାକାରୀ (ରାମ) ପ୍ରତି ଭକ୍ତି ଦେଖାଇବା ପୁଣ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ନୁହେଁ । ତୁମେ ତୁମ କକା (ପିତୃବ୍ୟ) ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ସହ ବିବାଦ ସୃଷ୍ଟି କରି ନିଜ ସୈନ୍ୟ ଫେରାଇ ଆଣ" ।

ତୃତୀୟ ଭାଗ: ଦୂତଙ୍କ ଅନୁଭୂତି ଶୁକ ଓ ସାରଣ ପକ୍ଷୀ (ବର୍ଷକ) ରୂପ ଧରି ଆକାଶ ମାର୍ଗରେ ସମୁଦ୍ର ପାର ହେଲେ । ସେମାନେ ରାବଣର ବାର୍ତ୍ତା କହିବା ମାତ୍ରେ ବିଭୀଷଣ ଓ ଅଙ୍ଗଦ କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ । ଅଙ୍ଗଦ ଏକ ବଜ୍ର ସମାନ ଚାପୁଡ଼ା (ତଳ) ଆକାଶରେ ପ୍ରହାର କଲେ । ଦୂତଦ୍ଵୟ ପ୍ରାଣ ଭୟରେ ଶୀଘ୍ର ଲଙ୍କାକୁ ପଳାୟନ କଲେ ।

ଚତୁର୍ଥ ଭାଗ: ରାବଣର ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ଦୂତମାନେ ଫେରିଆସି ରାବଣକୁ ସବୁକଥା ଜଣାଇଲେ । ସେମାନେ କହିଲେ ଯେ, ବିଭୀଷଣ କେବଳ ସୀତା ଫେରିଲେ ହିଁ ଲଙ୍କା ଆସିବେ ବୋଲି କହିଛନ୍ତି । ଅଙ୍ଗଦଙ୍କ ଚାପୁଡ଼ା ଏତେ ଭୟଙ୍କର ଥିଲା ଯେ, ତାହା ବିନ୍ଧ୍ୟ ପର୍ବତକୁ ମଧ୍ୟ ଚୂର୍ଣ୍ଣ କରିଦେଇଥାନ୍ତା ଏବଂ ସେମାନେ କେବଳ ଭାଗ୍ୟ (ଦଇବ) ବଳରୁ ବଞ୍ଚିଛନ୍ତି । ସେମାନେ ରାମଙ୍କ ସୈନ୍ୟ ସଂଖ୍ୟାକୁ ସମୁଦ୍ରର ଶଙ୍ଖଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଅଧିକ ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣନା କଲେ । ଶେଷରେ ସେମାନେ କହିଲେ ଯେ, ରାମ ସମୁଦ୍ର ପାର ହେବାର ଉତ୍ତରପାୟ (ପାଞ୍ଚ) ପାଇବା ପାଇଁ କୁଶ ଶଯ୍ୟାରେ ତପସ୍ୟା କରୁଛନ୍ତି । ଏହା ଶୁଣି ରାବଣ ନିଜର ଚିନ୍ତା (ବିରସକୁ) ଲୁଚାଇ, ବାହାରକୁ ଏକ କ୍ଷୀଣ ହସ (ମନ୍ଦହାସ) ଦେଖାଇ ଉତ୍ତରପହାସ କଲା ଯେ, "ଏପରି ଦୁର୍ବଳ (ହୀନ) ପରାକ୍ରମରେ ସେ କ'ଣ ବା କରିପାରିବ" ।

ପାଠ୍ୟପୁସ୍ତକ ଏବଂ ଅଧ୍ୟୟନ ସାମଗ୍ରୀ ଅନୁସାରେ କଠିନ ଶବ୍ଦଗୁଡ଼ିକର ଅର୍ଥ ନିମ୍ନରେ ଦିଆଗଲା:

• ଅନୁଜ: ସାନଭାଇ
• ଅଙ୍ଗଦ: କିଷ୍କିନ୍ଧ୍ୟାର ରାଜା ବାଳୀଙ୍କ ପୁତ୍ର
• କପି: ମାଙ୍କଡ଼
• କୁଶ: ଏକ ପ୍ରକାର ତୃଣବିଶେଷ
• କେଁ ଟିହୋ: ଟେଣ୍ଟେଇ ଅଥବା ବତକର ଧ୍ୱନି
• ଚାର: ଦୂତ
• ଜନିତ: ଜନ୍ମିତ
• ତଳ: କରତାଳ, ଏଠାରେ ଚାପୁଡ଼ା
• ଦଇବ: ଭାଗ୍ୟ
• ଦର୍ଭ: କୁଶ
• ଦଶଶିର: ଦଶଟି ମୁଣ୍ଡ ଯାହାର (ରାବଣ)
• ଦେବରିପୁ: ଦେବତାମାନଙ୍କର ଶତ୍ରୁ (ରାବଣ)
• ଧୃତ: ଧାରଣ କରି
• ପାଞ୍ଚ: ଉତ୍ତରପାୟ
• ପିତୃବ୍ୟ: ବାପାଙ୍କର ସାନ ଭାଇ
• ପ୍ରାପତି: ଲାଭ କରିବା
• ଫି ଫି କୃତ: ଫିଫିକାର ଶବ୍ଦ
• ବରଗିଲା: ପଠାଇଲା
• ବର୍ଷକ: ଟେଣ୍ଟେଇ/ ଟିଟିଭ ପକ୍ଷୀ, ବତକ
• ବରୁଣ: ଜଳର ଦେବତା
• ବଳ: ସୈନ୍ୟସଂଖ୍ୟା
• ବାରି ରାଶି: ସମୁଦ୍ର
• ବାଦ ରଚାଇ: କଳହ ସୃଷ୍ଟି କରି
• ବାହୁଡ଼ି: ଫେରିଯାଇ
• ବିତରଣେ: ପାରହେବା ପାଇଁ
• ବିନ୍ଧ୍ୟ: ଏକ ପର୍ବତର ନାମ
• ବିନାଶନରେ: ବିନା ଅଶନରେ, ଅନାହାରରେ
• ବିଭୂତି: ଐଶ୍ବର୍ଯ୍ୟ, ଧନସମ୍ପତ୍ତି
• ବିଭୂତିଭୂଷଣ: ଭସ୍ମ ଭୂଷଣ (ଏଠାରେ ରାମଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଉତ୍ତରଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ କଥିତ)
• ବିରସ: ଦୁଃଖ, ବିମର୍ଷ
• ବିସ୍ମଇ: ବିସ୍ମୟରେ, ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟାନ୍ବିତ ହୋଇ
• ବିହେ: ବିଧାନ କରେ, ଚିନ୍ତା କରେ
• ବିହାୟସେ: ଆକାଶରେ
• ବୁଧେ: ପଣ୍ଡିତମାନେ
• ବୁଦ୍‌ବୁଦ: ପାଣିଫୋଟକା
• ବ୍ୟୋମେ: ଆକାଶରେ
• ଭାନୁ: ସୂର୍ଯ୍ୟ
• ମନ୍ଦ: ଅଳ୍ପ
• ମନ୍ଦହାସ: ଅଳ୍ପହସ, ସ୍ମିତହାସ୍ୟ
• ରାଘବ: ରାମଚନ୍ଦ୍ର (ରଘୁବଂଶର ହୋଇଥିବାରୁ)
• ଶଙ୍ଖ: (୧) ସାମୁଦ୍ରିକ ଜୀବ, (୨) ଏକ ସଂଖ୍ୟା ବିଶେଷ (ଲକ୍ଷକୋଟି)
• ଶୟନ: ଶୋଇବା
• ଶୁକ, ସାରଣ: ରାବଣର ଦୁଇ ମନ୍ତ୍ରୀ
• ସତ୍ଵର: ଶୀଘ୍ର
• ସିନ୍ଧୁ: ସମୁଦ୍ର
• ହୀନ ପରାକ୍ରମେ: ଅଳ୍ପ ବଳରେ