୧. କବି ପରିଚୟ: ଅନନ୍ତ ପଟ୍ଟନାୟକ (୧୯୧୨-୧୯୮୭)

ପରିଚୟ କବି ଅନନ୍ତ ପଟ୍ଟନାୟକ ଥିଲେ ଓଡ଼ିଆ ସାହିତ୍ୟର ଜଣେ ସାମ୍ୟବାଦୀ ଚିନ୍ତାଧାରାର କବି । ସେ 'ନବଯୁଗ ସାହିତ୍ୟ ସଂସଦ' ଜରିଆରେ ସାହିତ୍ୟ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଏକ ଆନ୍ଦୋଳନରେ ଅଂଶଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ । "ଜାଗ ବନ୍ଧନହରା" କବିତାଟି ନବଯୁଗ ସାହିତ୍ୟ ସଂସଦର ପ୍ରଥମ ଅଧିବେଶନରେ ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ସଂଗୀତ ରୂପେ ଗାନ କରାଯାଇଥିଲା ।

ଜନ୍ମ ଓ ସମୟ ସେ ୧୯୧୨ ମସିହାରେ ଜନ୍ମଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ ଏବଂ ୧୯୮୭ ମସିହାରେ ତାଙ୍କର ଦେହାନ୍ତ ହୋଇଥିଲା ।

ପାରିବାରିକ ପୃଷ୍ଠଭୂମି ଓ ଜୀବନ କବି ଅନନ୍ତ ପଟ୍ଟନାୟକ ଖୋର୍ଦ୍ଧା ଜିଲ୍ଲାର ଚଣାହାଟ ଗ୍ରାମରେ ଜନ୍ମଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ । ତାଙ୍କ ଜୀବନ ସାମ୍ୟବାଦୀ ଆଦର୍ଶ ଦ୍ୱାରା ଗଭୀର ଭାବେ ପ୍ରଭାବିତ ଥିଲା ।

ସାହିତ୍ୟ କୃତି ତାଙ୍କର ପ୍ରମୁଖ କବିତା ସଂକଳନଗୁଡ଼ିକ ହେଲା 'ରକ୍ତଶିଖା', 'ଛାଇର ଛିଟା', 'ଅଲୋଡ଼ାଲୋଡ଼ା', 'ଅବାନ୍ତର', 'କିଞ୍ଚିତ' ଇତ୍ୟାଦି । ତାଙ୍କର 'ଅବାନ୍ତର' କବିତା ପୁସ୍ତକ ପାଇଁ ସେ କେନ୍ଦ୍ର ସାହିତ୍ୟ ଏକାଡ଼େମୀ ଦ୍ଵାରା ପୁରସ୍କୃତ ହୋଇଥିଲେ । ତାଙ୍କର ଅନ୍ୟ କୃତି ମଧ୍ୟରେ 'ଚଢା ଉତୁରା' (ଗଳ୍ପ) ଏବଂ 'ରାବଣ' ଓ 'ଚିରି ଅନ୍ଧାର ରାତି' (ନାଟକ) ଆଦି ରହିଛି ।

ଶୈଳୀ ଓ ବିଶେଷତ୍ୱ ଅନନ୍ତ ପଟ୍ଟନାୟକଙ୍କ କବିତାର ମୁଖ୍ୟ ବିଶେଷତ୍ୱ ବା ଅନ୍ତଃସ୍ବର ହେଉଛି ଶୋଷଣମୁକ୍ତ ଓ ଶ୍ରେଣୀହୀନ ସାମାଜିକ ତଥା ସାଂସ୍କୃତିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା ପ୍ରବର୍ତନ କରିବା ଏବଂ ମାନବବାଦର ଜୟଗାନ କରିବା ।

ପଦ ୧: "ନବୀନଯୁଗର ତରୁଣ...ଜାଗ ବନ୍ଧନହରା । " ବ୍ୟାଖ୍ୟା: କବି ଏଠାରେ ନୂତନ ଯୁଗର ଯୁବକ (ନବୀନଯୁଗର ତରୁଣ) ମାନଙ୍କୁ ଆହ୍ୱାନ ଦେଉଛନ୍ତି । ସେ ସେମାନଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ପାରମ୍ପରିକ ରକ୍ଷଣଶୀଳତାର ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ (ବନ୍ଧନହରା) ହୋଇ ଜାଗ୍ରତ ହେବାକୁ କହୁଛନ୍ତି । ସେ ଆହ୍ୱାନ ଦେଉଛନ୍ତି ଯେ, ତୁମେ ନିଜ ବକ୍ଷର ରକ୍ତ (ବକ୍ଷ ଶୋଣିତେ) ଦାନ କରି ଲକ୍ଷ ଲକ୍ଷ ଲୋକଙ୍କ ଜୀବନରେ ଆଲୋକର ଧାରା ଖେଳାଇ ଦିଅ । ତୁମେ ସମସ୍ତ ବନ୍ଧନର ଶୃଙ୍ଖଳ (ବନ୍ଧନରାଜି) ଛିନ୍ନ କରିଦିଅ, ଯାହାଫଳରେ ସମାଜରୁ କ୍ରନ୍ଦନର ଶେଷ ହେଉ । ଜାତି-ଉପଜାତିର ଭେଦଭାବ ଏବଂ ଖଣ୍ଡ ଖଣ୍ଡ ହୋଇଥିବା ଦେଶ (ଖଣ୍ଡିତ ଶତ ଦେଶ) ଲୋପ ପାଉ (ଲୁପ୍ତ ହେଉ) । ମହାମାନବତାର ଶଙ୍ଖଧ୍ୱନିରେ ସମସ୍ତ ଦୁଃଖ-ଯନ୍ତ୍ରଣା (ଦୁଃଖ ଜ୍ଵାଳା) ଶାନ୍ତ (ଶମୁ) ହୋଇଯାଉ ।

ପଦ ୨: "‘ମରଣ ଦୁଆରେ...ଚୂରରେ ତିମିର କାରା । " ବ୍ୟାଖ୍ୟା: କବି ଆହ୍ୱାନ ଦେଇ କହୁଛନ୍ତି ଯେ, ମୃତ୍ୟୁର ଦ୍ୱାରରେ (ମରଣ ଦୁଆରେ) ପାଦ ରଖି (ଚରଣ ଅରପି) ମଧ୍ୟ ତୁମେ ଅମର ସଙ୍ଗୀତ (ଅମର ଗାନ) ଗାନ କର । ଆଜି ମଣିଷ ଜାତିର ମସ୍ତକରୁ (ମାନବ ଶିରସୁଁ) ଯୁଗ ଯୁଗ ଧରି ସଞ୍ଚିତ ହୋଇ ରହିଥିବା ଅପମାନକୁ ପୋଛିଦିଅ । ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ପ୍ରାକୃତିକ ବାଧାବିଘ୍ନ, ଯଥା ଜଙ୍ଗଲ (ବନାନୀ), ପର୍ବତ (ଶୈଳ) ଓ ସାଗରକୁ ଡେଇଁ (ଲଂଘି), ଅଜ୍ଞାନତାରୂପକ ଅନ୍ଧକାରର କାରାଗାରକୁ (ତିମିର କାରା) ଚୂର୍ଣ୍ଣ କରିଦିଅ ।

ପଦ ୩: "ମରୁ ପଥେ ପଥେ...ଚନ୍ଦ୍ର ତପନ ତାରା । " ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ହେ ନବଯୁଗର ତରୁଣ! ତୁମେ ଶୁଖିଲା ମରୁଭୂମିର ରାସ୍ତାରେ (ମରୁ ପଥେ ପଥେ) ମଧ୍ୟ ନୂତନ ଆଶାର ଝରଣା (ନିର୍ଝର) ସୃଷ୍ଟି କରି ଆଗକୁ ଯାତ୍ରା କର । ନିଜ ହୃଦୟରେ କୋଟି କୋଟି ନୂତନ ସ୍ପନ୍ଦନ ବହନ କରି ଜ୍ଞାନର ପ୍ରଦୀପକୁ ଉଚ୍ଚ କରି ଧର । ତୁମର ଏହି ଜାଗ୍ରତ ରୂପ ଦେଖି ଆକାଶର ଚନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ (ତପନ) ଓ ତାରାମାନେ ମଧ୍ୟ ଭୟରେ କମ୍ପିତ (ଶଙ୍କିତ) ହୋଇଉଠନ୍ତୁ ।

ପଦ ୪: "ସନ୍ଧାନୀ ତବ...ହସାଅ ଭୁବନ ସାରା ।" ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ହେ ସତ୍ୟର ସନ୍ଧାନକାରୀ (ସନ୍ଧାନୀ) ଯୁବକ! ତୁମର ଅଗ୍ରଗତିର ପଥରେ ବାଧାବିଘ୍ନରୂପକ କଣ୍ଟା (କଣ୍ଟକ) ମୁଣ୍ଡ ଟେକୁଛି । ପାରିବାରିକ ମୋହ-ମମତାର ନଈ (ନୀର) ତୁମ ସମ୍ମୁଖରେ କୁହୁଡ଼ି ସୃଷ୍ଟି କରୁଛି । ତୁମେ ସେହି ଆଳସ୍ୟ ଓ ନିଦ୍ରାର ସ୍ପର୍ଶକୁ (ତନ୍ଦ୍ରା ପରଶ) ଦୂର (ଭିନ୍ନ) କରିଦିଅ ଏବଂ ନୂତନ ଜାଗରଣ ଆଣି ସମଗ୍ର ସଂସାରକୁ (ଭୁବନ ସାରା) ହସାଅ ।

ପଦ ୫: "ଚିରି ଅତୀତର...ଜାଗ ବନ୍ଧନହରା ।" ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ତୁମେ ଅତୀତର ପୁରୁଣା ଓ ଦୁର୍ବଳ (ଜୀର୍ଣ୍ଣ) ଜୀବନଧାରାକୁ ଚିରି, ହେ ଭବିଷ୍ୟତର ବାର୍ତ୍ତାବହ, ତୁମେ ଜାଗ୍ରତ ହୁଅ । ତୁମର ବିପ୍ଳବର ରଥ (ସ୍ୟନ୍ଦନ) ଆଜି ଅତ୍ୟାଚାର ଓ ଶୋଷଣର ପର୍ବତକୁ (ପୀଡ଼ନର ପରବତ) ଚୂର୍ଣ୍ଣ କରିଦେଉ । ସମାଜରେ ଥିବା ସମସ୍ତ ବାଧା ଓ ପ୍ରତିବନ୍ଧକର ଅର୍ଗଳ (ଅର୍ଗଳ ରାଜି) ଆଜି ଭାଙ୍ଗି ପଡ଼ୁ ଏବଂ ତୁମେ ବିଜୟର ମାଳା (ବିଜୟର ମାଳା) ଗ୍ରହଣ କର । ହେ ସମସ୍ତ ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ ଯୁବକ (ବନ୍ଧନହରା), ତୁମେ ଜାଗ୍ରତ ହୁଅ ।

 (ବିସ୍ତୃତ ବ୍ୟାଖ୍ୟା)

"ଜାଗ ବନ୍ଧନହରା" କବିତାଟି ଏକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଉଦ୍‌ବୋଧନମୂଳକ ଗୀତିକା ଅଟେ । ଏହି କବିତାରେ କବି ଅନନ୍ତ ପଟ୍ଟନାୟକ ନବଯୁଗର ତରୁଣମାନଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ସାମାଜିକ, ରାଜନୈତିକ ଓ ମାନସିକ ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ଜାଗ୍ରତ ହେବା ପାଇଁ ଆହ୍ୱାନ ଦେଇଛନ୍ତି ।

କବି ଚାହାନ୍ତି ଯେ, ଏହି ଯୁବଶକ୍ତି ନିଜର ତ୍ୟାଗ (ବକ୍ଷ ଶୋଣିତେ) ବଳରେ ସମାଜର ଲକ୍ଷ ଲକ୍ଷ ଦଳିତ ଓ ଶୋଷିତ ଲୋକଙ୍କ ଜୀବନରେ ଆଲୋକଧାରା ଖେଳାଇ ଦିଅନ୍ତୁ । ସେମାନେ ସମାଜରୁ ଜାତି-ଉପଜାତିର ଭେଦଭାବ, କ୍ରନ୍ଦନ ଏବଂ ଖଣ୍ଡବିଖଣ୍ଡିତତାର ଅବସାନ ଘଟାନ୍ତୁ ।

କବି ଏହି ତରୁଣମାନଙ୍କୁ ମୃତ୍ୟୁକୁ ଭୟ ନ କରି, ମାନବ ଜାତିର ସମସ୍ତ ସଞ୍ଚିତ ଅପମାନକୁ ପୋଛି ଦେବାକୁ କହିଛନ୍ତି । ସେମାନଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ବାଧାବିଘ୍ନ (ଶୈଳ ସାଗର) ଅତିକ୍ରମ କରି ଅଜ୍ଞାନତାରୂପକ ଅନ୍ଧକାରର କାରାଗାର (ତିମିର କାରା) ଭାଙ୍ଗିବାକୁ ହେବ । କବି ଦୃଢ଼ ବିଶ୍ୱାସ ରଖିଛନ୍ତି ଯେ, ଏହି ଯୁବଶକ୍ତି ହିଁ ମରୁ ପଥରେ ଝରଣା (ନିର୍ଝର) ସୃଷ୍ଟି କରିପାରିବେ ।

ଏହି ମହାନ ଯାତ୍ରା ପଥରେ ପାରିବାରିକ ମୋହ-ମମତା ଏବଂ ଅତୀତର ଜୀର୍ଣ୍ଣ ଜୀବନ ବାଧା ସୃଷ୍ଟି କରିପାରେ, କିନ୍ତୁ କବି ସେସବୁକୁ ଛିନ୍ନ କରି ଆଗେଇ ଯିବାକୁ ପରାମର୍ଶ ଦେଇଛନ୍ତି । ଶେଷରେ, ସେ ତରୁଣମାନଙ୍କୁ ଆହ୍ୱାନ ଦେଇଛନ୍ତି ଯେ, ସେମାନଙ୍କ ବିପ୍ଳବର ରଥ (ସ୍ୟନ୍ଦନ) ଯେପରି ସମାଜରେ ଥିବା ଶୋଷଣ ଓ ପୀଡ଼ନର ପର୍ବତକୁ ଚୂର୍ଣ୍ଣ କରି ବିଜୟର ମାଳା ପିନ୍ଧିବ ।

ବନ୍ଧନହରା – ସକଳ ପ୍ରକାରର ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇଥିବା

 ଶୋଣିତ – ରକ୍ତ

 ଛିନ୍ନ – ଛିଣ୍ଡେଇବା

ଲୁପ୍ତ – ଲୋପ ପାଇଥିବା

ଶମୁ – ପ୍ରଶମିତ ହେଉ, କମିଯାଉ

ଅମର ଗାନ – ଚିରନ୍ତନ ଗୀତି

ଶିରସୁଁ – ମୁଣ୍ଡରୁ

ସ୍ପନ୍ଦନ – ଶିହରଣ, କମ୍ପନ

ଶଙ୍କିତ – ଭୟଭୀତ

ତନ୍ଦ୍ରା – ନିଦ୍ରା

ଜୀର୍ଣ୍ଣ – ଦୁର୍ବଳ

ସ୍ଯନ୍ଦନ – ରଥ

ଅର୍ଗଳ – ବନ୍ଧନ (ଯୂପ)