୧. କବି ପରିଚୟ (ବିଦ୍ୟୁତପ୍ରଭା ଦେବୀ)

ପରିଚୟ, ଜନ୍ମ ଓ ସମୟ: ସ୍ଵାଧୀନତା ପରବର୍ତ୍ତୀ ଓଡ଼ିଆ ସାହିତ୍ୟରେ ବିଦ୍ୟୁତପ୍ରଭା ଦେବୀ ଜଣେ ବିଶିଷ୍ଟ କବି ଅଟନ୍ତି । ତାଙ୍କର ଜନ୍ମ ୧୯୨୭ ମସିହା ଜୁଲାଇ ୧୨ ତାରିଖରେ ହୋଇଥିଲା ଏବଂ ୧୯୭୭ ମସିହା ଜାନୁଆରୀ ୨୮ ତାରିଖରେ ତାଙ୍କର ଦେହାନ୍ତ ହୋଇଥିଲା ।

ପାରିବାରିକ ପୃଷ୍ଠଭୂମି ଓ ଜୀବନ: ସେ ଅବିଭକ୍ତ କଟକ ଜିଲ୍ଲାର ଆଳି ଥାନା ଅନ୍ତର୍ଗତ ନାଟରା ଗ୍ରାମରେ ଜନ୍ମଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ ।

ସାହିତ୍ୟ କୃତି: ତାଙ୍କର ପ୍ରମୁଖ ରଚିତ କବିତା ପୁସ୍ତକଗୁଡ଼ିକ ହେଲା 'ସବିତା', 'ଉତ୍କଳ ସାରସ୍ଵତ ପ୍ରତିଭା', 'କନକାଞ୍ଜଳି', 'ମରୀଚିକା', 'ବିହାୟସୀ', 'ଝରାଶିଉଳି', 'ସ୍ଵପ୍ନଦୀପ', 'କାକଳି', 'ଯାହାକୁ ଯିଏ', 'ସଞ୍ଚୟନ' ଏବଂ 'ମାଟି ପାଣି ପବନ' । ତାଙ୍କର 'ସଞ୍ଚୟନ' ପୁସ୍ତକ ପାଇଁ ସେ ଓଡ଼ିଶା ସାହିତ୍ୟ ଏକାଡ଼େମୀ ତରଫରୁ ପୁରସ୍କୃତ ହୋଇଥିଲେ ।

ଶୈଳୀ ଓ ବିଶେଷତ୍ୱ: ତାଙ୍କ କବିତାରେ ସ୍ଵଦେଶ ପ୍ରୀତି, ସାଂସ୍କୃତିକ ଚେତନା, ଜୀବନବୋଧ, ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକତା ଏବଂ ପ୍ରକୃତି ଦୃଷ୍ଟିର (ନିଃସର୍ଗ ଦୃଷ୍ଟି) ସୁନ୍ଦର ପ୍ରକାଶ ଘଟିଛି । ପଠିତ 'ସର୍ବଂସହା ମାଟି' କବିତାଟି ତାଙ୍କର 'ମାଟି ପାଣି ପବନ' କବିତା ପୁସ୍ତକରୁ ସଂଗୃହୀତ । ଏହି କବିତାରେ ସେ ସର୍ବଂସହା ମାଟିକୁ ମା' ସହିତ ତୁଳନା କରି ତା'ର ମହନୀୟ ଗୁଣାବଳୀ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛନ୍ତି ଏବଂ ମନୁଷ୍ୟର ସୁପ୍ତ ଦିବ୍ୟ ଚେତନାକୁ ଜାଗ୍ରତ କରାଇବା ପାଇଁ ଆହ୍ୱାନ ଜଣାଇଛନ୍ତି ।

୨. ପ୍ରତିଟି ପଦ୍ୟର ବିସ୍ତୃତ ବ୍ୟାଖ୍ୟା

ପଦ ୧: ସରବ ସହଣୀ ମାଟି...

ବ୍ୟାଖ୍ୟା: କବି ମାଟିକୁ 'ସର୍ବସହଣୀ' ବା ସବୁ କିଛି ସହ୍ୟ କରୁଥିବା ମା' ସହିତ ତୁଳନା କରିଛନ୍ତି । ସେ ତା'ର ସମସ୍ତ ସନ୍ତାନଙ୍କ ଉପରେ ନିଜର ସ୍ନେହକୁ (ସେନେହ) ସମାନ ଭାବରେ ବାଣ୍ଟି ଦେଇଛି ।

ପଦ ୨: ତୋର ମିଠାପାଣି...

ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ମାଟି ମା'ର ମିଠା ପାଣି ଏବଂ ଧୀର ପବନ କବିଙ୍କ ଦେହରେ ବଳ ସଞ୍ଚାର କରିଛି । ସେହିପରି ତା' ଗଛଲତାର ଫଳ କବିଙ୍କୁ ଶକ୍ତି (ଶକତି) ଓ ତୃପ୍ତି (ତୃପତି) ପ୍ରଦାନ କରିଛି ।

ପଦ ୩: ସବୁଜ ଘାସର...

ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ମାଟି ଦେହରେ ଥିବା ସବୁଜ ଘାସର କଅଁଳ ବିଛଣା କବିଙ୍କୁ ଆରାମ ଦେଇଛି । ଜନ୍ମଦାତ୍ରୀ ମା' ପରି ମାଟି ମା' ମଧ୍ୟ କବିଙ୍କର ସବୁ ଅଳି ଅର୍ଦ୍ଦଳିକୁ (ଅରଦଳି) କେତେ ଯେ ସହ୍ୟ କରିଛି ।

ପଦ ୪: ଦେହ ଦୁଃଖ ପାଇଁ...

ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ମାଟି ମା' ଆମର ଦେହର ଦୁଃଖ ଦୂର କରିବା ପାଇଁ ନିଜ ବକ୍ଷରେ ଅନେକ ଉପକାରୀ ଚେରମୂଳି ଓ ଗଛଲତାକୁ ସାଇତି ରଖିଛି । ସେହିପରି ଆମ ମନକୁ ଖୁସି କରିବା ପାଇଁ ସେ ନଦୀ ଓ ସମୁଦ୍ରରେ ଅସରନ୍ତି ହସକଥା ଭରିଦେଇଛି ।

ପଦ ୫: ବୁକୁ ମୋ ଫୁଲାଏ...

 ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ମାଟି ମା'ର ବଣରେ ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କର ଡାକ କବିଙ୍କ ଆଖିକୁ ଭୁଲାଇ ଦିଏ ଏବଂ ତାଙ୍କ ବୁକୁକୁ ଗର୍ବରେ ଫୁଲାଇ ଦିଏ । ସେହି ଆକର୍ଷଣ ଏତେ ଅଧିକ ଯେ ସ୍ଵର୍ଗ (ସରଗ) ଡାକିଲେ ମଧ୍ୟ କବିଙ୍କ ମନ ତା'ର କୋଳ (କାଖ) ଛାଡ଼ି ଯିବାକୁ ଚାହେଁ ନାହିଁ ।

ପଦ ୬: ଜନମ କାଳୁ ଯେ... ବ୍ୟାଖ୍ୟା: କବି ସ୍ଵୀକାର କରୁଛନ୍ତି ଯେ ସେ ନିଜେ ଜନ୍ମ ହେବା ଦିନଠାରୁ ମାଟି ମା' ଦେହରେ ଅନେକ ଆଘାତ ଦେଇଛନ୍ତି । ତଥାପି, ମାଟି ମା' ତାଙ୍କୁ ନିଜର ଛୁଆ (ସନ୍ତାନ) ବୋଲି ଭାବି ସେହି ସମସ୍ତ ଦୋଷକୁ ଏକାକୀ କ୍ଷମା (କ୍ଷମିଅଛୁ) କରିଦେଇଛି ।

ପଦ ୭: ଯେତେ ରାଗ ରୋଷ... ବ୍ୟାଖ୍ୟା: କବି ନିଜ ମା' ଉପରେ ଯେତେ ରାଗ ବା କ୍ରୋଧ (ରୋଷ) କଲେ ମଧ୍ୟ, ମାଟି ମା' ତାକୁ ନିଜ ମା' ପରି ସବୁ ଭୁଲିଯାଏ । କବି ନିଜକୁ ଧନ୍ୟ ମନେ କରୁଛନ୍ତି ଯେ ସେ ବହୁ ତପସ୍ୟା (ତପ) ବଳରେ ଏହି ମାଟିରେ ଜନ୍ମ (ଜନମ) ଲାଭ କରି ବୁଲୁଛନ୍ତି ।

ପଦ ୮: ଅମାପ ଧରିମୁଁ... ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ମାଟି ମା' ପାଖରେ ଅସୀମ ଧୈର୍ଯ୍ୟ (ଅମାପ ଧରିମୁଁ) ରହିଛି । କବି ସେହି ଧୈର୍ଯ୍ୟରୁ ଟିକିଏ ମାଗୁଛନ୍ତି, ଯାହାଦ୍ଵାରା ତାଙ୍କ ଛାତି ପଥର ପରି ଦୃଢ଼ (ନିଦା) ହୋଇଯିବ । ସେହି ଧୈର୍ଯ୍ୟ ପାଇଲେ ସେ ନିଜେ ଦୁଃଖ ସହି ଜଗତର କଲ୍ୟାଣ ପାଇଁ ଦିନରାତି କାର୍ଯ୍ୟ କରିପାରିବେ ।

ପଦ ୯: ଦିହ ସିନା ତୋର... ବ୍ୟାଖ୍ୟା: କବି କହୁଛନ୍ତି, "ହେ ମାଟି ମା', ତୋର ଦେହ (ଦିହ) ପାହାଡ଼ ପଥର ପରି ଟାଣ ହୋଇପାରେ, କିନ୍ତୁ ତୋର ପ୍ରାଣ କଅଁଳ ପତ୍ର ପରି ଅତ୍ୟନ୍ତ କୋମଳ । ତେଣୁ, ଏ ସଂସାରର ଦୁଃଖ ଜଞ୍ଜାଳ (ଦଡ଼ମଡ଼ି) ସହିବା ପାଇଁ ତୁ ମୋତେ ତୋ' ପରି ଟାଣ ବା ଶକ୍ତ କରିଦେ ।"

ପଦ ୧୦: ତୋର ମୁକତିରେ... ବ୍ୟାଖ୍ୟା: କବି ମାଟି ମା' ସହ ଏକାତ୍ମ ହୋଇ କହୁଛନ୍ତି ଯେ, ମାଟିର ମୁକ୍ତି (ମୁକତି) ରେ ହିଁ କବିଙ୍କର ମୁକ୍ତି ଏବଂ ମାଟିର ହସରେ ହିଁ ତାଙ୍କର ହସ । ସେ ତା'ର ଅନ୍ତରର ଆଦେଶ ପାଇ ତା'ର ମହାନ ଯଶକୁ (ମହାଯଶ) ସବୁଆଡେ ଘୋଷଣା କରି ଚାଲିଛନ୍ତି ।

ପଦ ୧୧: ଚିର ଦୁଃଖର ତୋ’... ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ମାଟି ମା'ର ଚିର ଦୁଃଖର ରାତି (ପାହାନ୍ତି ଅନ୍ଧାର) ଏବେ ପାହି ଆସୁଛି, ଅର୍ଥାତ୍ ସ୍ଵାଧୀନତାର ନୂଆ ସକାଳ ଆସୁଛି । ସେହି ନୂଆ ସକାଳର ସ୍ଵପ୍ନରେ (ସପନେ) କବିଙ୍କ ମନ ଆନନ୍ଦରେ ଫୁଲି ଉଠୁଛି ଏବଂ ସେ ମାଟି ମା'ର ଜୟଗାନ କରୁଛନ୍ତି ।

ପଦ ୧୨: ତୁହି ଦେବଭୂମି... ବ୍ୟାଖ୍ୟା: କବି ନିଜ ମାଟିକୁ ଦେବଭୂମି, ବୀରଭୂମି ଓ ଭାରତ ମାତା ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛନ୍ତି । ସେ ତା'ର ପାଦଧୂଳି ମୁଣ୍ଡରେ ବୋଳି ତା'ର ନାମ (ନାଆଁ) ରଖିବାକୁ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରିଛନ୍ତି । ଶେଷରେ ସେ ମାଟିକୁ 'ଚେତନା-ଗର୍ଭା' (ଚେତନାର ଗନ୍ତାଘର) କହି, ନିଜର ହଜିଯାଇଥିବା ଚେତନାର ଚାବିକାଠିକୁ ଖୋଜି ଦେବାପାଇଁ ଆକୁଳ ନିବେଦନ କରିଛନ୍ତି ।

୩. ସାରାଂଶ (ବିସ୍ତୃତ ବ୍ୟାଖ୍ୟା)

'ସର୍ବଂସହା ମାଟି' କବିତାରେ କବି ବିଦ୍ୟୁତପ୍ରଭା ଦେବୀ ମାଟିକୁ ମା' ସହିତ ତୁଳନା କରି ତା'ର ମହାନତା ଓ ଉଦାରତାର ଗୁଣଗାନ କରିଛନ୍ତି । କବିଙ୍କ ମତରେ, ମାଟି ହେଉଛି 'ସର୍ବସହଣୀ', ସେ ତା'ର ସମସ୍ତ ସନ୍ତାନଙ୍କୁ ସମାନ ଭାବରେ ସ୍ନେହ ବାଣ୍ଟିଦେଇଛି । ତା'ର ମିଠା ପାଣି ଓ ଧୀର ପବନ ଆମ ଦେହରେ ବଳ ସଞ୍ଚାର କରେ ଏବଂ ତା' ଗଛଲତାର ଫଳ ଆମକୁ ଶକ୍ତି ଓ ତୃପ୍ତି ଦିଏ । ସବୁଜ ଘାସର କଅଁଳ ବିଛଣା ଯେପରି ଆମକୁ ଆରାମ ଦିଏ, ସେହିପରି ମାଟି ମା' ଆମର ସମସ୍ତ ଅଳିଅର୍ଦ୍ଦଳିକୁ ନିଜ ମା' ପରି ସହ୍ୟ କରେ ।

ଆମର ଦେହର ଦୁଃଖ ଦୂର କରିବା ପାଇଁ ସେ ନିଜ ବକ୍ଷରେ ଚେରମୂଳି ସାଇତି ରଖିଛି ଏବଂ ମନର ସୁଖ ପାଇଁ ନଦୀ ଓ ସମୁଦ୍ରରେ ହସକଥା ଭରିଦେଇଛି । ତା' ବଣପକ୍ଷୀର ଡାକ କବିଙ୍କ ମନକୁ ଏପରି ମୁଗ୍ଧ କରେ ଯେ ସ୍ଵର୍ଗର ଆହ୍ୱାନ ମଧ୍ୟ ତା' କୋଳ ଛାଡ଼ି ଯିବାକୁ ଟାଣିପାରେ ନାହିଁ । କବି ସ୍ଵୀକାର କରିଛନ୍ତି ଯେ ମଣିଷ ଜନ୍ମକାଳରୁ ମାଟି ଉପରେ ବହୁ ଆଘାତ ଦେଇଆସିଛି, ତଥାପି ମାଟି ମା' ନିଜ ଛୁଆ ଭାବି ସବୁ ଦୋଷ କ୍ଷମା କରିଦିଏ ।

କବି ନିଜକୁ ଧନ୍ୟ ମନେକରନ୍ତି ଯେ ସେ ବହୁ ତପସ୍ୟା ବଳରେ ଏହି ମାଟିରେ ଜନ୍ମ ନେଇଛନ୍ତି । ସେ ମାଟି ମା'ର ଅସୀମ ଧୈର୍ଯ୍ୟରୁ ଟିକିଏ ମାଗୁଛନ୍ତି, ଯାହା ତାଙ୍କ ଛାତିକୁ ପଥର ପରି ଦୃଢ଼ (ନିଦା) କରିବ । ଏହି ଧୈର୍ଯ୍ୟ ପାଇଲେ ସେ ନିଜେ ଦୁଃଖ ସହି ଜଗତର କଲ୍ୟାଣ ପାଇଁ ଦିନରାତି କାର୍ଯ୍ୟ କରିପାରିବେ । ମାଟିର ଦେହ ପାହାଡ଼ ପଥର ପରି ଟାଣ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ତା'ର ପ୍ରାଣ କଅଁଳ ପତ୍ର ପରି କୋମଳ । କବି ସେହିପରି ଟାଣ ହେବାକୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରନ୍ତି ।

କବି ନିଜକୁ ମାଟି ସହ ଏକାତ୍ମ କରି କହନ୍ତି ଯେ ମାଟିର ମୁକ୍ତିରେ ହିଁ ତାଙ୍କର ମୁକ୍ତି ଏବଂ ମାଟିର ହସରେ ତାଙ୍କର ହସ । ସେ ମାଟିର ଆଦେଶରେ ତା'ର ମହାଯଶ ଘୋଷଣା କରନ୍ତି । ମାଟିର ଚିର ଦୁଃଖର ରାତି (ପରାଧୀନତା) ପାହି ଆସୁଛି ଏବଂ ସ୍ଵାଧୀନତାର ସେହି ନୂଆ ସକାଳର ସ୍ଵପ୍ନରେ ସେ ଆନନ୍ଦରେ ମାଟିର ଜୟଗାନ କରୁଛନ୍ତି । ଶେଷରେ, ସେ ନିଜ ମାଟିକୁ ଦେବଭୂମି ଓ ବୀରଭୂମି କହି, ତା'ର ପାଦଧୂଳି ମୁଣ୍ଡରେ ବୋଳି ତା'ର ସୁନାମ ରଖିବାକୁ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରନ୍ତି । ସେ ମାଟିକୁ 'ଚେତନା-ଗର୍ଭା' ଭାବି ନିଜର ହଜିଯାଇଥିବା ଚେତନାର ଚାବିକାଠିକୁ ଖୋଜିଦେବାକୁ ନିବେଦନ କରନ୍ତି ।

ସର୍ବଂସହା: ସବୁ ଅଳିଅର୍ଦ୍ଦଳି ଯେ ସହେ

ସରବ ସହଣୀ: ସବୁକିଛି ସହିବା ଗୁଣରେ ନିପୁଣା

ସରବ: ସର୍ବ

ସେନେହ: ସ୍ନେହ

ଶକତି: ଶକ୍ତି

ତୃପତି: ତୃପ୍ତି

ଅରଦଳି: ଅର୍ଦ୍ଦଳି

ବୁକୁ: ଛାତି

ସରଗ: ସ୍ଵର୍ଗ

 କ୍ଷମିଅଛୁ: କ୍ଷମାକରିଛୁ

ରୋଷ: ରାଗ

ତପ: ତପସ୍ୟା

ଅମାପ: ଯାହା ମାପି ହୁଏ ନାହିଁ

ଧରିମୁଁ: ଧୈର୍ଯ୍ୟରୁ

ନିଦା: ଯାହା ଫମ୍ପା ନୁହେଁ

ଦିହ: ଦେହ

ଦଡ଼ମଡ଼ି: ଜଞ୍ଜାଳ ମୁ

କତି: ମୁକ୍ତିଲାଭ

ମହାଯଶ: ମହାନ ଯଶ

ଖ୍ୟାତି ସପନ: ସ୍ଵପ୍ନ

ନାଆଁ: ନାମ ଚେତନ

ଗରଭା: ଯାହାର ଗର୍ଭରେ ଚେତନା ରହିଛି