ଜୀବନୀ ଓ ସାହିତ୍ୟକୃତି

ପରିଚୟ କାନ୍ତକବି ଲକ୍ଷ୍ମୀକାନ୍ତ ମହାପାତ୍ର ଓଡ଼ିଆ ସାହିତ୍ୟର ବିବିଧ ବିଭାଗରେ ଲେଖନୀ ଚାଳନା କରିଥିଲେ । ସେ ତାଙ୍କ ରଚନାବଳୀର ଭିନ୍ନଭିନ୍ନ ରୋଚକଭାବ ଓ ମନୋରମ ଶୈଳୀ ପାଇଁ ପାଠକ ମହଲରେ ସୁପରିଚିତ । ୧୯୩୪ ମସିହାରେ ଭଦ୍ରକ ହାଇସ୍କୁଲରେ ଅନୁଷ୍ଠିତ ଏକ ସମ୍ବର୍ଦ୍ଧନା ସଭାରେ ତାଙ୍କୁ ଆନୁଷ୍ଠାନିକ ଭାବେ 'କାନ୍ତକବି' ରୂପେ ଘୋଷଣା କରାଯାଇଥିଲା । ସେ ଜଣେ ବୈଷ୍ଣବ ଥିଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କ ଲେଖାରେ ସ୍ଵଦେଶ ପ୍ରାଣତା, ଆଶାବାଦ ଏବଂ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଭାବନାର ଝଲକ ମିଳେ ।

ଜନ୍ମ ଓ ସମୟ ଲକ୍ଷ୍ମୀକାନ୍ତ ମହାପାତ୍ର ୧୮୮୮ ମସିହା, ଡିସେମ୍ବର ମାସ ୯ ତାରିଖ, ମାଣବସା ଗୁରୁବାର ଦିନ କଟକ ସହରର ଧୂଆଁପତ୍ରିଆ ଗଳି, ବାଖରାବାଦଠାରେ ଜନ୍ମଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ । ୧୯୫୩ ମସିହା ଫେବୃଆରୀ ୨୪ ତାରିଖ ଦିନ ଭଦ୍ରକସ୍ଥିତ ତାଙ୍କ ଭବନରେ ତାଙ୍କ ଜୀବନର ଅବସାନ ଘଟିଥିଲା ।

ପାରିବାରିକ ପୃଷ୍ଠଭୂମି ଓ ଜୀବନ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ନାମ ଚୌଧୁରୀ ଭାଗବତ ପ୍ରସାଦ ସାମନ୍ତରାୟ ମହାପାତ୍ର, ଯିଏ ଭଦ୍ରକ ନିକଟସ୍ଥ ତାଳପଦା ଗ୍ରାମର ବାସିନ୍ଦା ଓ ଜମିଦାର ଥିଲେ । ତାଙ୍କ ମାତା ରାଧାମଣି ଦେବୀ କଣ୍ଟାପଡ଼ା ଜମିଦାରଙ୍କ କନ୍ୟା ଥିଲେ । ଲକ୍ଷ୍ମୀକାନ୍ତଙ୍କ ଜନ୍ମ ସମୟରେ ତାଙ୍କ ପିତା କଟକ ଏକାଡେମୀ ସ୍କୁଲରେ ଶିକ୍ଷକତା କରିବା ସହ ଆଇନ୍ ପରୀକ୍ଷା ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଉଥିଲେ । ପରେ ତାଙ୍କ ପିତା ବାଲେଶ୍ଵର ଓ ଭଦ୍ରକରେ ଓକିଲାତି କରୁଥିଲେ । ଲକ୍ଷ୍ମୀକାନ୍ତ ଥିଲେ ପିତାମାତାଙ୍କ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ସନ୍ତାନ । ତାଙ୍କର ବିବାହ ବାଲେଶ୍ଵର ସୁନହଟର ଲାଲମୋହନ ଦାସଙ୍କ କନ୍ୟା ଲବଙ୍ଗଲତାଙ୍କ ସହ ହୋଇଥିଲା । ବି.ଏ. ପାସ୍ କରିବା ପରେ ୧୯୧୩ ମସିହାରେ ସେ ଏକ ଦୁରାରୋଗ୍ୟ ବ୍ୟାଧିରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ ଶାରୀରିକ ସ୍ତରରେ ବିକଳାଙ୍ଗ ହୋଇଗଲେ । ଏହି ସମୟରେ ସେ କୁଳଗୁରୁ ବାବାଜୀ ରାମଦାସଙ୍କଠାରୁ ଦୀକ୍ଷା ଗ୍ରହଣ କରି କୀର୍ତନ-ଭଜନ ଓ ଇଷ୍ଟଦେବ ଗୋପୀନାଥଙ୍କ ପ୍ରତି ସମର୍ପିତ ହେଲେ । ସେ ତାଙ୍କ ପରିବାରର ସଦସ୍ୟମାନଙ୍କ ସହ ଭାରତୀୟ ସ୍ଵାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମରେ ମଧ୍ୟ ସକ୍ରିୟ ଥିଲେ ।

ଶିକ୍ଷା ଓ ପାଣ୍ଡିତ୍ୟ ତାଙ୍କର ଶିକ୍ଷା ବାଲେଶ୍ଵର ଜିଲ୍ଲା ସ୍କୁଲରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା । ପରେ ସେ ଭଦ୍ରକ ଓ କଟକରେ ମଧ୍ୟ ଅଧ୍ୟୟନ କରିଥିଲେ । ସେ ୧୯୦୭ ମସିହାରେ ବାଲେଶ୍ଵର ଜିଲ୍ଲା ସ୍କୁଲରୁ ଏଣ୍ଟ୍ରାନ୍‌ସ (ମାଟ୍ରିକ) ପରୀକ୍ଷାରେ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ । ଏହାପରେ ସେ କଟକସ୍ଥିତ ରେଭେନ୍ସା ମହାବିଦ୍ୟାଳୟରେ ଆଇ.ଏ. ଏବଂ ପରେ ବି.ଏ. ପଢିଲେ । ସେ କିଛି କାଳ କଲିକତାର ରିପନ କଲେଜରେ ମଧ୍ୟ ନାମ ଲେଖାଇଥିଲେ । ସେ ୧୯୧୩ ମସିହାରେ ରେଭେନ୍ସା ମହାବିଦ୍ୟାଳୟରୁ ବି.ଏ. ପାସ୍ କଲେ । ଛାତ୍ରାବସ୍ଥାରୁ ସେ ପାଠପଢା ଅପେକ୍ଷା କ୍ରୀଡ଼ା (ବ୍ୟାଡ଼ମିଣ୍ଟନ, ଟେନିସ୍, କ୍ରିକେଟ), ସଙ୍ଗୀତ (ଗୋପୀଯନ୍ତ୍ର ବଜାଇବା), କବିତା ଲେଖା ଓ ଅଭିନୟ ପ୍ରତି ଅଧିକ ଆଗ୍ରହୀ ଥିଲେ । ରେଭେନ୍ସା ମହାବିଦ୍ୟାଳୟରେ ୧୯୧୨ ମସିହାରେ ଅଭିନୀତ 'କାଞ୍ଚିକାବେରୀ' ନାଟକରେ ସେ ଭଦ୍ରା ଓ ଭିକାରୁଣୀ ଭୂମିକାରେ ଅଭିନୟ କରି ଦର୍ଶକଙ୍କୁ ମୁଗ୍ଧ କରିଥିଲେ ।

ସାହିତ୍ୟ କୃତି କାନ୍ତକବି ଓଡ଼ିଆ ସାହିତ୍ୟର ଗଦ୍ୟ ଓ ପଦ୍ୟ ଉଭୟ ବିଭାଗକୁ ସମୃଦ୍ଧ କରିଛନ୍ତି । ଜାତୀୟ ସଙ୍ଗୀତ: ତାଙ୍କର ଅନନ୍ୟ କୃତି 'ବନ୍ଦେ ଉତ୍କଳ ଜନନୀ' ୧୯୧୨ ମସିହାରେ ରଚିତ ହୋଇ ଉତ୍କଳ ସମ୍ମିଳନୀର ବୀର ଅଧିବେଶନରେ ଗାନ କରାଯାଇଥିଲା । ଏହା ବର୍ତ୍ତମାନ ଓଡ଼ିଶା ସରକାରଙ୍କ ଦ୍ଵାରା ରାଜ୍ୟ ସଙ୍ଗୀତର ମାନ୍ୟତା ଲାଭ କରିଛି । ଏହା ତାଙ୍କ 'ଜାତୀୟ ସଙ୍ଗୀତ ' ସଙ୍କଳନରେ ସ୍ଥାନ ପାଇଛି । ଉପନ୍ୟାସ: ତାଙ୍କର ସବୁଠାରୁ ଚର୍ଚ୍ଚିତ ଉପନ୍ୟାସ ହେଉଛି 'କଣାମାମୁ', ଯାହା ଏକ ଜାତୀୟତାବାଦୀ ସଂଗ୍ରାମୀ ଗଢ଼ିବାର କାହାଣୀ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ଅସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରହିଯାଇଥିଲା । ଗଳ୍ପ: ତାଙ୍କର 'ବୁଢାଶଙ୍ଖାରି' ଏକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ମାର୍ମିକ ଓ କରୁଣ ରସଭିତ୍ତିକ ଗଳ୍ପ, ଯାହା ପାଠକମାନଙ୍କ ହୃଦୟକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରେ । ଗଦ୍ୟ ଓ ପ୍ରବନ୍ଧ: ତାଙ୍କର 'ଅସହଯୋଗୀର ଆତ୍ମକଥା' ଏକ ମନୋରମ ହାସ୍ୟ-ବ୍ୟଙ୍ଗଧର୍ମୀ ଗଦ୍ୟ ରଚନା । ସେ 'ହାସ୍ୟରସ', 'କବି ଓ କବିତ୍ଵ', 'ଜୀବନ୍ତ ମରଣ' ଆଦି ଅନେକ ପ୍ରବନ୍ଧ ଓ ସମାଲୋଚନା ଲେଖିଥିଲେ । ହାସ୍ୟରସ ଓ ଲାଳିକା: ସେ 'ଚଟକ ଚନ୍ଦ୍ରହାସ ଚମ୍ପୂ' (କବିସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଅନୁକରଣରେ) , 'ଧଳାମାଣିକ ରେ' (ଅଭିମନ୍ୟୁଙ୍କ ଅନୁକରଣରେ) ଏବଂ 'କଟକ ସଫର' (ଫକୀର ମୋହନଙ୍କ ଅନୁକରଣରେ) ଭଳି ବ୍ୟଙ୍ଗାତ୍ମକ ଲାଳିକା ରଚନା କରିଥିଲେ। 'ଡିମ୍ବକ୍ରେସୀ ସଭା', 'ହନୁମନ୍ତର ବସ୍ତ୍ରହରଣ' ଆଦି ତାଙ୍କର ପ୍ରହସନ ଥିଲା । ନାଟକ: ସେ ୧୯୨୧ରେ 'ଗୋପିନାଥ ସଙ୍ଗୀତ ସମାଜ' ଗଢ଼ି 'ଶରଦ୍ରାସ', 'କାଳୀୟ ଦଳନ', 'ବସନ୍ତ ବିଳାସ', 'ଲକ୍ଷ୍ମୀ ଚଣ୍ଡାଳୁଣୀ' ଆଦି ନାଟକ ରଚନା ଓ ମଞ୍ଚସ୍ଥ କରାଇଥିଲେ । ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ସଙ୍ଗୀତ: ତାଙ୍କର ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଗୀତଗୁଡ଼ିକ 'ଜୀବନ ସଙ୍ଗୀତ' ନାମରେ ସଂକଳିତ, ଯାହାକୁ କେହି କେହି ରବୀନ୍ଦ୍ରନାଥଙ୍କ 'ଗୀତାଞ୍ଜଳି' ତୁଲ୍ୟ ମହାନ କୃତି ବୋଲି କହିଥାନ୍ତି । ଶିଶୁ ସାହିତ୍ୟ: ସେ 'ପିଲାଙ୍କ କଥା' (ପୌରାଣିକ କାହାଣୀ) ଏବଂ 'ଚିଡିଆଖାନା' (ପଦ୍ୟ) ରଚନା କରି ଶିଶୁ ସାହିତ୍ୟକୁ ସମୃଦ୍ଧ କରିଛନ୍ତି ।

ଶୈଳୀ ଓ ବିଶେଷତ୍ୱ କାନ୍ତକବିଙ୍କ ସାହିତ୍ୟ କୃତିର ପ୍ରଧାନ ବିଶେଷତ୍ୱ ହେଉଛି ହାସ୍ୟ, କୌତୁକ ଏବଂ ବ୍ୟଙ୍ଗ-ବିଦ୍ରୂପ । ସେ ବିଶ୍ଵାସ କରୁଥିଲେ ଯେ "ତିଅଣରେ ଲୁଣଭଳି ସାହିତ୍ୟରେ ହାସ୍ୟରସ ଏକାନ୍ତ ଆବଶ୍ୟକ" । ତାଙ୍କ ଲେଖାରେ ଗଭୀର ସ୍ଵଦେଶ ପ୍ରାଣତା, ଆଶାବାଦ, ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟବୋଧ ଏବଂ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଉଚ୍ଚାଙ୍ଗ ଭାବ ପ୍ରକାଶ ପାଇଛି ।

 ପ୍ରତିଟି ଅନୁଚ୍ଛେଦର ବିସ୍ତୃତ ବ୍ୟାଖ୍ୟା

ଏହି ପ୍ରବନ୍ଧଟିକୁ ପାଠ୍ୟପୁସ୍ତକରେ ୬ଟି କାର୍ଯ୍ୟଦିବସ ଓ ୯ଟି ଅନୁଚ୍ଛେଦରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି । ସେହିକ୍ରମରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ପ୍ରଦାନ କରାଗଲା:

ପ୍ରଥମ  (ଅନୁଚ୍ଛେଦ ୧):

• ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ଏହି ଅଂଶରେ କାନ୍ତକବିଙ୍କ ଜନ୍ମ ଓ ବାଲ୍ୟଶିକ୍ଷା ସମ୍ପର୍କରେ କୁହାଯାଇଛି । କାନ୍ତକବି ଲକ୍ଷ୍ମୀକାନ୍ତ ମହାପାତ୍ର ଓଡ଼ିଆ ସାହିତ୍ୟରେ ତାଙ୍କର ମନୋରମ ଶୈଳୀ ଓ ରୋଚକ ଭାବ ପାଇଁ ସୁପରିଚିତ । ସେ ୧୮୮୮ ମସିହା ଡିସେମ୍ବର ୯ ତାରିଖ, ମାଣବସା ଗୁରୁବାର ଦିନ କଟକର ବାଖରାବାଦରେ ଜନ୍ମଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ । ମାଣବସା ଗୁରୁବାରରେ ଜନ୍ମ ହୋଇଥିବାରୁ ତାଙ୍କ ନାମ ଲକ୍ଷ୍ମୀକାନ୍ତ ରଖାଯାଇଥିଲା । ତାଙ୍କ ପିତା ଥିଲେ ଚୌଧୁରୀ ଭାଗବତ ପ୍ରସାଦ ସାମନ୍ତରାୟ ମହାପାତ୍ର ଓ ମାତା ଥିଲେ ରାଧାମଣି । ତାଙ୍କର ବାଲ୍ୟଶିକ୍ଷା ବାଲେଶ୍ଵର ଓ ଭଦ୍ରକରେ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା । ସେ ୧୯୦୭ରେ ବାଲେଶ୍ଵର ଜିଲ୍ଲା ସ୍କୁଲରୁ ଏଣ୍ଟ୍ରାନ୍ସ ପାଶ୍ କରି କଟକ ରେଭେନ୍ସା ମହାବିଦ୍ୟାଳୟରେ ଆଇ.ଏ. ପଢିଲେ । ପରେ ସେ କଲିକତାର ରିପନ କଲେଜ ଓ ପୁଣି ରେଭେନ୍ସାରେ ବି.ଏ. ପଢିଲେ । ଏହି ସମୟ ମଧ୍ୟରେ ସେ ବାଲେଶ୍ଵରର ଲାଲମୋହନ ଦାସଙ୍କ କନ୍ୟା ଲବଙ୍ଗଲତାଙ୍କୁ ବିବାହ କରିଥିଲେ ।
• 
  

ଦ୍ବିତୀୟ (ଅନୁଚ୍ଛେଦ ୨ ଓ ୩):

• ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ଏହି ଅଂଶରେ ତାଙ୍କର କଲେଜ ଜୀବନ, ସାହିତ୍ୟ ପ୍ରତି ଆଗ୍ରହ ଏବଂ ଜୀବନର ମୋଡ଼ ବଦଳାଇଦେଇଥିବା ଅସୁସ୍ଥତା ବିଷୟରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି । ରେଭେନ୍ସା କଲେଜରେ ପଞ୍ଚମ ଜର୍ଜଙ୍କ ଅଭିଷେକ ଉତ୍ସବରେ 'କାଞ୍ଚିକାବେରୀ' ନାଟକରେ ତାଙ୍କ ଅଭିନୟ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ମୁଗ୍ଧ କରିଥିଲା । ସେ ଲେଖାଲେଖି ପାଇଁ 'ମୁକୁର' ପତ୍ରିକାର ସମ୍ପାଦକ ବ୍ରଜସୁନ୍ଦର ଦାସ ଓ 'ଉତ୍କଳ ସାହିତ୍ୟ'ର ସମ୍ପାଦକ ବିଶ୍ଵନାଥ କରଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି ଆକର୍ଷଣ କରିଥିଲେ । ତାଙ୍କ ଲେଖା ଗୋପବନ୍ଧୁ ଦାସ ଓ ଫକୀରମୋହନ ସେନାପତିଙ୍କ ଦ୍ଵାରା ମଧ୍ୟ ପ୍ରଶଂସିତ ହୋଇଥିଲା । କବିତା ଲେଖୁଥିବାରୁ ସାଙ୍ଗମାନେ ତାଙ୍କୁ 'କାନ୍ତକବି' ବୋଲି ଡାକୁଥିଲେ, ଯାହା ୧୯୩୪ ମସିହାରେ ଏକ ସମ୍ବର୍ଦ୍ଧନାରେ ଉପାଧି ରୂପେ ଦିଆଗଲା । ୧୯୧୩ରେ ବି.ଏ. ପାସ୍ କଲାପରେ, ଅଭିଭାବକ ଉମାଚରଣ ଦାସ ତାଙ୍କୁ ବି.ଏଲ୍. (ଆଇନ) ପଢ଼ିବାକୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦେଲେ । ଏହା ତାଙ୍କ ଆଶାକୁ ମଉଳାଇ ଦେଲା ଏବଂ ସେ ଜ୍ଵରରେ ପୀଡ଼ିତ ହେଲେ । ଜ୍ଵର ଛାଡ଼ିବା ପରେ ତାଙ୍କ ଦେହରେ ସେ ସମୟର **ଦୁରାରୋଗ୍ୟ ବ୍ୟାଧି (କୁଷ୍ଠ)**ର ଉପସର୍ଗ ଦେଖାଦେଲା ଏବଂ ତାଙ୍କୁ ଶାରୀରିକ ସ୍ତରରେ ବିକଳାଙ୍ଗ କରିଦେଲା ।
• 
  

ତୃତୀୟ  (ଅନୁଚ୍ଛେଦ ୪):

• ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ଏହି ଅସୁସ୍ଥତା ଓ ଦୁର୍ଦ୍ଦଶା ସମୟରେ ଲକ୍ଷ୍ମୀକାନ୍ତଙ୍କ ଜୀବନରେ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକତା ଓ ଜାତୀୟତାବୋଧର ପ୍ରବେଶ ହୁଏ । ସେ ତାଙ୍କ କୁଳଗୁରୁ ବାବାଜୀ ରାମ ଦାସଙ୍କଠାରୁ ଦୀକ୍ଷା ଗ୍ରହଣ କଲେ । ପୈତୃକ ସମ୍ପତ୍ତିର ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ ହେବାପରେ ତାଙ୍କୁ ଈର୍ଷା ଓ ମାଲିମକଦ୍ଦମାର ସମ୍ମୁଖୀନ ହେବାକୁ ପଡ଼ିଥିଲା । ଏହି ଦୁଃସମୟରେ ସାହିତ୍ୟ, ସଙ୍ଗୀତ ଓ ଇଷ୍ଟପୂଜା ତାଙ୍କ ପାଇଁ ସାନ୍ତ୍ଵନାର ଔଷଧ ଥିଲା । ୧୯୧୨ରେ ମଧୁସୂଦନ ଦାସଙ୍କ ନେତୃତ୍ଵରେ ହୋଇଥିବା 'ଉତ୍କଳ ସମ୍ମିଳନୀ' ଅଧିବେଶନରେ ତାଙ୍କ ରଚିତ "ବନ୍ଦେ ଉତ୍କଳ ଜନନୀ" ଗାନ କରାଯାଇଥିଲା । ସେ ୧୯୨୧ର ଅସହଯୋଗ ଆନ୍ଦୋଳନ ସମୟରେ 'ଅସହଯୋଗୀ' ଛଦ୍ମନାମରେ "ଅସହଯୋଗୀର ଆତ୍ମକଥା" ନାମକ ଏକ ମନୋରମ ଗଦ୍ୟ ରଚନା କରିଥିଲେ । ସ୍ଵାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମରେ ତାଙ୍କ ପିତା, ଭାଇ, ଭଉଣୀ ଓ ପୁତ୍ରମାନେ ମଧ୍ୟ ଯୋଗ ଦେଇ କାରାବରଣ କରିଥିଲେ ।
• 
  

ଚତୁର୍ଥ  (ଅନୁଚ୍ଛେଦ ୫):

• ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ଏହି ଭାଗରେ ତାଙ୍କ ଦ୍ଵାରା ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଅନୁଷ୍ଠାନ ଓ ସାମାଜିକ କାର୍ଯ୍ୟ ବିଷୟରେ ଆଲୋଚନା କରାଯାଇଛି । ୧୯୨୧ ମସିହାରେ ସେ "ଗୋପୀନାଥ ସଙ୍ଗୀତ ସମାଜ" ଗଢ଼ିଥିଲେ, ଯାହା ପ୍ରଥମେ ଅପେରା ଓ ପରେ ଥିଏଟରରେ ପରିଣତ ହେଲା । ଏଥିପାଇଁ ସେ 'ଶରଦ୍ରାସ', 'କାଳୀୟଦଳନ' ଭଳି ନାଟକ ରଚନା କରିଥିଲେ । ଏହାଦ୍ବାରା ତାଙ୍କର କାଳୀଚରଣ ପଟ୍ଟନାୟକଙ୍କ ଭଳି ବିଶିଷ୍ଟ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ସହ ସମ୍ପର୍କ ସ୍ଥାପିତ ହୋଇଥିଲା । ସେ ୧୯୨୯ରେ "ଗୋପୀନାଥ ପ୍ରେସ୍" ଏବଂ ୧୯୩୭ରେ "ଡଗର" ପତ୍ରିକା ସ୍ଥାପନା ଓ ସମ୍ପାଦନା କଲେ । ସେ ଗାନ୍ଧୀଜୀଙ୍କ ଆଦର୍ଶରେ ଅନୁପ୍ରାଣିତ ହୋଇ ଲୋକଙ୍କ ଦୁର୍ଦ୍ଦଶା ମୋଚନ, ଅନ୍ଧବିଶ୍ଵାସ ଦୂରୀକରଣ ଏବଂ କୃଷି ଓ କୁଟୀର ଶିଳ୍ପର ଉନ୍ନତି ପାଇଁ ଉତ୍ସାହିତ କରୁଥିଲେ ।
• 
  

ପଞ୍ଚମ  (ଅନୁଚ୍ଛେଦ ୬ ଓ ୭):

• ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ଏହି ଅଂଶରେ ତାଙ୍କର ସାହିତ୍ୟ କୃତି, ବିଶେଷକରି ହାସ୍ୟ-ବ୍ୟଙ୍ଗ ଓ ପାରୋଡ଼ି (parody) ରଚନା ଉପରେ ଆଲୋକପାତ କରାଯାଇଛି । ଲକ୍ଷ୍ମୀକାନ୍ତ ଓଡ଼ିଆ ଗଦ୍ୟ ଓ ପଦ୍ୟକୁ ବହୁ ରଚନା ଦ୍ଵାରା ପରିପୁଷ୍ଟ କରିଛନ୍ତି । ତାଙ୍କ ଲେଖାରେ ହସିବା ଓ ହସାଇବାର ଅଦ୍ଭୁତ ଶକ୍ତି ଥିଲା । ସେ କବିସୂର୍ଯ୍ୟ ବଳଦେବ ରଥଙ୍କ **"କିଶୋର ଚନ୍ଦ୍ରାନନ୍ଦ ଚମ୍ପୁ"**ର ଅନୁକରଣରେ "ଚଟକ ଚନ୍ଦ୍ରହାସ ଚମ୍ପୁ" ଲେଖିଥିଲେ । ସେହିପରି ଅଭିମନ୍ୟୁଙ୍କ "ବିଦଗ୍ଧ ଚିନ୍ତାମଣି"ର "କଳାମାଣିକରେ" ଛାନ୍ଦ ଅନୁକରଣରେ "ଧଳାମାଣିକରେ" ଲାଳିକା ଏବଂ ଫକୀରମୋହନଙ୍କ "ଉତ୍କଳ ଭ୍ରମଣ" ଅନୁକରଣରେ "କଟକ ସଫର" ଲାଳିକା ରଚନା କରିଥିଲେ । ତାଙ୍କର "କଣାମାମୁଁ" ଏକ ଅସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜାତୀୟତାବାଦୀ ଉପନ୍ୟାସ । ଏହା ବ୍ୟତୀତ "ବୁଢାଶଙ୍ଖାରି" (ଗଳ୍ପ), "ଅସହଯୋଗୀର ଆତ୍ମକଥା" (ଗଦ୍ୟ) ଏବଂ "ରୋଗଶଯ୍ୟା" (ପ୍ରବନ୍ଧ) ତାଙ୍କର ମହାନ କୃତି ।
• 
  

ଷଷ୍ଠ  (ଅନୁଚ୍ଛେଦ ୮ ଓ ୯):

• ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ଏହି ଅନ୍ତିମ ଅଂଶରେ ତାଙ୍କର କାବ୍ୟ-କବିତା ଓ ସାମଗ୍ରିକ ଅବଦାନର ମୂଲ୍ୟାୟନ କରାଯାଇଛି । ସେ ଅନେକ ହାସ୍ୟ ଉଦ୍ଦୀପକ କବିତା ଯଥା- "ବିଡ଼ି ମହିମା" ଲେଖିଛନ୍ତି । ରାଧାନାଥଙ୍କ 'ଚିଲିକା' ରୀତିରେ ସେ 'ବୈତରଣୀ' କାବ୍ୟ ଲେଖିଥିଲେ । ତାଙ୍କର ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଗୀତଗୁଡ଼ିକର ସଂକଳନ ହେଉଛି "ଜୀବନ ସଙ୍ଗୀତ", ଯାହାକୁ କେହି କେହି ରବୀନ୍ଦ୍ରନାଥ ଟାଗୋରଙ୍କ 'ଗୀତାଞ୍ଜଳି' ସହ ତୁଳନା କରନ୍ତି । ତାଙ୍କର "ବନ୍ଦେ ଉତ୍କଳ ଜନନୀ" (ଦୁନ୍ଦୁଭି ସଙ୍କଳନରୁ) ଆଜି ଜାତୀୟ ସଙ୍ଗୀତର ମର୍ଯ୍ୟାଦା ପାଇଛି । ଜଣେ ବୈଷ୍ଣବ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ସେ ସାହିତ୍ୟର ସବୁ ବିଭାଗରେ ଲେଖନୀ ଚାଳନା କରିଛନ୍ତି । ତାଙ୍କର କୃତିଗୁଡ଼ିକ ଓଡ଼ିଶାବାସୀଙ୍କୁ ନୂତନ ଦିଗ୍‌ଦର୍ଶନ ଦେଉଥିବାରୁ ସେ ଓଡ଼ିଆ ଜାତି ମଧ୍ୟରେ ଚିରକାଳ ଗ୍ରହଣୀୟ ହୋଇ ରହିବେ ।

ପ୍ରସ୍ତୁତ ପ୍ରବନ୍ଧଟି କାନ୍ତକବି ଲକ୍ଷ୍ମୀକାନ୍ତ ମହାପାତ୍ରଙ୍କ ଜୀବନୀ ଓ ତାଙ୍କର ବହୁମୁଖୀ ସାହିତ୍ୟିକ ପ୍ରତିଭା ଉପରେ ଆଧାରିତ। ୧୮୮୮ ମସିହା ମାଣବସା ଗୁରୁବାର ଦିନ କଟକରେ ଜନ୍ମଗ୍ରହଣ କରିଥିବା ଲକ୍ଷ୍ମୀକାନ୍ତଙ୍କ ପିତା ଭାଗବତ ପ୍ରସାଦ ଜଣେ ଜମିଦାର ଓ ଓକିଲ ଥିଲେ ।

ଲକ୍ଷ୍ମୀକାନ୍ତଙ୍କ ଶିକ୍ଷା ବାଲେଶ୍ଵର ଓ କଟକର ରେଭେନ୍ସା ମହାବିଦ୍ୟାଳୟରେ ସମାପ୍ତ ହୋଇଥିଲା । ଛାତ୍ର ଜୀବନରୁ ହିଁ ସେ ପାଠପଢ଼ା ଅପେକ୍ଷା ଖେଳକୁଦ, ସଙ୍ଗୀତ, ଅଭିନୟ ଏବଂ କବିତା ଲେଖାରେ ଅଧିକ ପାରଦର୍ଶିତା ଦେଖାଇଥିଲେ । 'କାଞ୍ଚିକାବେରୀ' ନାଟକରେ ତାଙ୍କର ଅଭିନୟ ଦର୍ଶକଙ୍କୁ ମୁଗ୍ଧ କରିଥିଲା । ତାଙ୍କର ଏହି ପ୍ରତିଭା ଫକୀରମୋହନ ଓ ଗୋପବନ୍ଧୁଙ୍କ ପରି ବ୍ୟକ୍ତିତ୍ଵଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି ଆକର୍ଷଣ କରିଥିଲା । ୧୯୩୪ ମସିହାରେ ତାଙ୍କୁ ଆନୁଷ୍ଠାନିକ ଭାବେ 'କାନ୍ତକବି' ଉପାଧି ପ୍ରଦାନ କରାଯାଇଥିଲା ।

୧୯୧୩ରେ ବି.ଏ. ପାସ୍ କରିବା ପରେ ତାଙ୍କ ଜୀବନରେ ଏକ ଦୁଃସମୟ ଆସିଲା । ସେ ଏକ ଦୁରାରୋଗ୍ୟ ବ୍ୟାଧିରେ ପୀଡ଼ିତ ହୋଇ ଶାରୀରିକ ସ୍ତରରେ ବିକଳାଙ୍ଗ ହୋଇଗଲେ । ଏହି ସମୟରେ ସେ ବାବାଜୀ ରାମଦାସଙ୍କଠାରୁ ଦୀକ୍ଷା ନେଇ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକତା ଓ ଗୋପୀନାଥଙ୍କ ଭଜନ-କୀର୍ତନରେ ମନୋନିବେଶ କଲେ ।

ଶାରୀରିକ ଅସୁସ୍ଥତା ସତ୍ତ୍ଵେ ତାଙ୍କର ସାହିତ୍ୟ ସାଧନା ଓ ଦେଶପ୍ରେମ ଅତୁଟ ଥିଲା। ସେ 'ଉତ୍କଳ ସମ୍ମିଳନୀ' ଦ୍ଵାରା ଅନୁପ୍ରାଣିତ ହୋଇ ୧୯୧୨ରେ 'ବନ୍ଦେ ଉତ୍କଳ ଜନନୀ' ରଚନା କଲେ, ଯାହା ଆଜି ରାଜ୍ୟ ସଙ୍ଗୀତର ମାନ୍ୟତା ପାଇଛି । ସେ ମହାତ୍ମା ଗାନ୍ଧୀଙ୍କ ଅସହଯୋଗ ଆନ୍ଦୋଳନରେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଭାବିତ ଥିଲେ ଏବଂ ଏହି ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ବ୍ୟଙ୍ଗାତ୍ମକ 'ଅସହଯୋଗୀର ଆତ୍ମକଥା' ଗଦ୍ୟ ଏବଂ 'କଣାମାମୁ' ଉପନ୍ୟାସ ରଚନା କରିଥିଲେ । ତାଙ୍କ ପରିବାରର ଅନେକ ସଦସ୍ୟ ସ୍ଵାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମରେ ଯୋଗ ଦେଇ କାରାବରଣ କରିଥିଲେ ।

ସାଂସ୍କୃତିକ କ୍ଷେତ୍ରରେ, ସେ 'ଗୋପିନାଥ ସଙ୍ଗୀତ ସମାଜ' (୧୯୨୧) ଓ 'ଗୋପିନାଥ ପ୍ରେସ' (୧୯୨୯) ସ୍ଥାପନା କରିଥିଲେ । ତାଙ୍କ ପ୍ରେସରୁ 'ଡଗର' ପତ୍ରିକା ପ୍ରକାଶ ପାଉଥିଲା, ଯାହା ହାସ୍ୟରସ ପାଇଁ ଖ୍ୟାତି ଲାଭ କଲା । ତାଙ୍କ ସାହିତ୍ୟର ମୁଖ୍ୟ ସ୍ଵର ଥିଲା ହାସ୍ୟ ଓ ବ୍ୟଙ୍ଗ । ସେ 'ଚଟକ ଚନ୍ଦ୍ରହାସ ଚମ୍ପୂ' ଭଳି ଲାଳିକା, 'ବୁଢାଶଙ୍ଖାରି' ଭଳି କରୁଣ ଗଳ୍ପ, 'ଚିଡିଆଖାନା' ଭଳି ଶିଶୁ ସାହିତ୍ୟ ଏବଂ 'ଜୀବନ ସଙ୍ଗୀତ' ଭଳି ଉଚ୍ଚାଙ୍g ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଗୀତ ସଂକଳନ ରଚନା କରି ଓଡ଼ିଆ ସାହିତ୍ୟର ସମସ୍ତ ବିଭାଗକୁ ଋଦ୍ଧିମନ୍ତ କରିଥିଲେ । ୧୯୫୩ରେ ତାଙ୍କର ଦେହାନ୍ତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ , ତାଙ୍କର ଅନନ୍ୟ କୃତି ପାଇଁ ସେ ଓଡ଼ିଆ ଜାତି ନିକଟରେ ଚିରସ୍ମରଣୀୟ ହୋଇ ରହିଛନ୍ତି ।

ପ୍ରଦତ୍ତ ପାଠ୍ୟ ଅନୁସାରେ କଠିନ ଶବ୍ଦମାନଙ୍କର ଅର୍ଥ ନିମ୍ନରେ ଦିଆଗଲା:

ଭିନ୍ନଭିନ୍ନ - ଅଲଗା ଅଲଗା

 ରୋଚକ – ରୁଚିକାରକ

 ମନୋରମ – ମନୋହର, ରମଣୀୟ

 ମାଣବସା – ମାର୍ଗଶିର ମାସ ଗୁରୁବାରଦିନ ମାଣରେ ଧାନ ରଖ୍, ଲକ୍ଷ୍ମୀ ବୋଲି ପୂଜା କରାଯାଏ।

କଟକ ଏକାଡେମୀ ସ୍କୁଲ – ବର୍ତ୍ତମାନ ନାମ ପ୍ୟାରିମୋହନ ଏକାଡେମି

କୃତକାର୍ଯ୍ୟ – ସଫଳକାମ

ତତ୍ତ୍ବାବଧାନ - ହେପାଜତ

ବି.ଏ. - ବ୍ୟାଚେଲର ଅଫ୍ ଆର୍ଟସ (କଳା ସ୍ନାତକ)

କ୍ରୀଡା – ଖେଳ

 ଗୋପୀଯନ୍ତ୍ର – ଏକ ପ୍ରକାର ବାଦ୍ୟଯନ୍ତ୍ର

 ପରିବେଷଣ – ବଣ୍ଟନ

ଅଭିଷେକୋତ୍ସବ – ଅଭିଷେକ ଉତ୍ସବ ଅର୍ଥାତ ରାଜଗାଦି ବା ସିଂହାସନରେ ରାଜା ବସିବା ବେଳେ ଅନୁଷ୍ଠିତ ଆନନ୍ଦପ୍ରଦ କର୍ମ

କେନ୍ଦରା – ଏକ ପ୍ରକାର ବାଦ୍ୟଯନ୍ତ୍ର

ରାମତାଳି – ଦାସକାଠିଆ

ମୁଗ୍ଧ – ବଶୀଭୂତ

ଭାଜନ – ଯୋଗ୍ୟ

ସର୍ବସାଧାରଣ – ସବୁସ୍ତରର ଲୋକ

ଅଭିଭାବକ – ମୁରବି

ବି.ଏଲ୍. - ବ୍ୟାଚେଲର ଅଫ୍ ଲ (ଆଇନ ସ୍ନାତକ)

 ଉପସର୍ଗ – ଚିହ୍ନ ସଙ୍କେତ

ଆସକ୍ତ – ଆଗ୍ରହୀ

ଦୁର୍ଦ୍ଦଶାଗ୍ରସ୍ତ – ଭାଗ୍ୟହୀନତା କବଳିତ

 କୁଳଗୁରୁ – ବଂଶର ଦୀକ୍ଷା ଦାତା ଗୁରୁ

ମାଲିମୋକଦ୍ଦମା – କୋର୍ଟ କଚେରୀରେ କେସ

 ସାନ୍ତ୍ବନା - ଆଶ୍ବାସନା, ପ୍ରବୋଧ

ଛଦ୍ମନାମ – ନିଜ ନାମ ବଦଳରେ ଆଉ ଏକ ନାମ ଲେଖୁବା

ଉଦ୍‌ବୁଦ୍ଧ – ଅନୁପ୍ରାଣିତ

ଲବଣ ସତ୍ୟାଗ୍ରହ - ସମୁଦ୍ରରୁ ଲୁଣ ମାରିବା ପାଇଁ ଗାନ୍ଧୀଙ୍କ ଆହ୍ୱାନ କ୍ରମେ ୧୯୩୦ରେ ହୋଇଥିବା ଗଣ ଆନ୍ଦୋଳନ

ଅବସାନ - ଶେଷ ହେବା

 ଜରିଆରେ – ମାଧ୍ୟମରେ

ମାର୍ମିକ – ତାତ୍ପର୍ଯ୍ୟପୂର୍ଣ୍ଣ

ବିଦ୍ରୂପ – ଥଟ୍ଟା ମାଧ୍ୟମରେ ଆଘାତ

 ଗୀତାବଳୀ – ଗୀତ ସମୂହ

ଆୟୁଷ୍ମାନ – ଆୟୁଷ ସମ୍ପନ୍ନ