(କୃଷ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ପାଣିଗ୍ରାହୀ)ପରିଚୟ

ଡଃ କୃଷ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ପାଣିଗ୍ରାହୀ ଜଣେ ବିଶିଷ୍ଟ ପ୍ରତ୍ନତତ୍ତ୍ୱବିତ୍, ଐତିହାସିକ ଏବଂ ପ୍ରାବନ୍ଧିକ ଭାବରେ ସୁପରିଚିତ । ତାଙ୍କର ପ୍ରବନ୍ଧଗୁଡ଼ିକ ତଥ୍ୟଭିତ୍ତିକ, ଗବେଷଣାଧର୍ମୀ ଏବଂ ସରଳ, ସାବଲୀଳ ଓ ହୃଦୟସ୍ପର୍ଶୀ ।

ଜନ୍ମ ଓ ସମୟ ସେ ୧୯୦୯ ମସିହା ଡିସେମ୍ବର ୧ ତାରିଖରେ ଜନ୍ମଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ ଏବଂ ୧୯୮୭ ମସିହା ଫେବୃଆରୀ ୨୫ ତାରିଖରେ ତାଙ୍କର ଦେହାନ୍ତ ହୋଇଥିଲା ।

ପାରିବାରିକ ପୃଷ୍ଠଭୂମି ଓ ଜୀବନ ସେ ମୟୁରଭଞ୍ଜ ଜିଲ୍ଲାର ଖିଚିଙ୍ଗ ଗ୍ରାମରେ ଜନ୍ମଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ ।

ସାହିତ୍ୟ କୃତି ତାଙ୍କର ପ୍ରମୁଖ କୃତିଗୁଡ଼ିକ ହେଲା "ପ୍ରବନ୍ଧ ମାନସ" , "ଇତିହାସ ଓ କିମ୍ବଦନ୍ତୀ" , "ସାରଳା ସାହିତ୍ୟର ଐତିହାସିକ ଚିତ୍ର" । ତାଙ୍କର ଆତ୍ମଜୀବନୀ ହେଉଛି "ମୋ ସମୟର ଓଡ଼ିଶା" ଏବଂ ତାଙ୍କର ଗବେଷଣା ଗ୍ରନ୍ଥ ହେଉଛି "ଭୁବନେଶ୍ୱର ପ୍ରତ୍ନତାତ୍ତ୍ୱିକ ଅବଶେଷ" ।

ଶୈଳୀ ଓ ବିଶେଷତ୍ୱ "ଜନ୍ମଭୂମି" ପ୍ରବନ୍ଧଟି ତାଙ୍କର "ପ୍ରବନ୍ଧ ମାନସ"ରୁ ସଂଗୃହୀତ । ଏଥିରେ ଲେଖକ ଜନ୍ମଭୂମିର ପ୍ରକୃତ ଅର୍ଥ ସନ୍ଧାନ କରିଛନ୍ତି । ସେ ନିଜ ପଲ୍ଲୀ ଜନ୍ମମାଟିର ମହତ୍ତ୍ବ ଦର୍ଶାଇ, ପଲ୍ଲୀରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ବିଶ୍ଵବାସୀ ହେବା ପାଇଁ ଆହ୍ୱାନ ଦେଇଛନ୍ତି । "ବସୁଧୈବ କୁଟୁମ୍ବକମ୍" ଭାବନା ହିଁ ଏହି ପ୍ରବନ୍ଧର ମୁଖ୍ୟ ବିଶେଷତ୍ୱ ।

ପ୍ରଥମ ଅନୁଚ୍ଛେଦ (ପୃଷ୍ଠଭୂମି ଓ ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ଭାବନା): ପ୍ରାବନ୍ଧିକ ଏହି ଅଂଶରେ "ଜନ୍ମଭୂମି"ର ପ୍ରକୃତ ଅର୍ଥ ସନ୍ଧାନ କରିଛନ୍ତି । ସେ କହିଛନ୍ତି ଯେ ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱ ଏକ ପରିବାର ଏବଂ ତାଙ୍କ ଗାଁ ସହିତ ରାଜ୍ୟ, ଦେଶ, ଏସିଆ ମହାଦେଶ ଏବଂ ସମଗ୍ର ପୃଥିବୀ ଅନୁବନ୍ଧିତ । ତେଣୁ ବ୍ୟାପକ ଅର୍ଥରେ ସମସ୍ତେ ତାଙ୍କର ଜନ୍ମଭୂମି । ତଥାପି, ଯେଉଁ ମାଟିରେ ସେ ମାତୃଗର୍ଭରୁ ପଡ଼ି ପ୍ରଥମେ ଭୂମି ସ୍ପର୍ଶ କରିଥିଲେ, ସେହି ପଲ୍ଲୀଗ୍ରାମ ହିଁ ତାଙ୍କର ପ୍ରକୃତ ଜନ୍ମଭୂମି । ଲେଖକ ଦୂରରେ ରହି ନିଜ ଜନ୍ମଭୂମିର ସେହି ରୂପକୁ ସ୍ମରଣ କରୁଛନ୍ତି ।

ଦ୍ୱିତୀୟ ଅନୁଚ୍ଛେଦ (ପରିବର୍ତ୍ତନ ଓ ବିଚ୍ଛିନ୍ନତା): ଲେଖକ କହୁଛନ୍ତି ଯେ ଶିକ୍ଷିତ ହେବା ପରେ ବ୍ୟକ୍ତିର ବେଶଭୂଷା, ଆହାର ଓ ବ୍ୟବହାର ବଦଳିଯାଏ । ଗ୍ରାମରେ ପୂର୍ବରୁ ଥିବା "ଏକ ପରିବାରତ୍ଵର ପରମ୍ପରା" (ଦାଦା, ଖୁଡ଼ୀ, ମଉସା, ମାଉସୀ ସମ୍ପର୍କ) ସହରରେ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ ନାହିଁ । ସେହି ମଧୁର ସମ୍ପର୍କ ଆଉ ନାହିଁ । ଉଦାହରଣ ଦେଇ ସେ କହନ୍ତି, ଗ୍ରାମମୁଣ୍ଡରେ ଥିବା ସାର ମାଉସୀ ଆଗେ ସ୍ନେହରେ "କେବେ ଆସିଲୁ ବାପା?" ବୋଲି ପଚାରୁଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ଏବେ "କେବେ ଆସିଲୁ ବାବୁ?" ବୋଲି ସମ୍ବୋଧନ କରୁଛନ୍ତି । ସେହିପରି ଗୋବିନ୍ଦା ଭାଇ, ଯିଏ ଆଗେ ସମ୍ମାନର ସହ କୁଟୀରରେ ବସାଇ "ମନବୋଧ ଚଉତିଶା" ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରୁଥିଲେ, ଆଜି ଶତ ଚେଷ୍ଟା କଲେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କଠାରୁ ସେହି ପୂର୍ବ ପ୍ରତ୍ୟୟ ବା ବିଶ୍ୱାସ ଫେରିପାଉ ନାହାନ୍ତି ।

ତୃତୀୟ ଅନୁଚ୍ଛେଦ (ପଲ୍ଲୀର ବର୍ତ୍ତମାନ ଦୃଶ୍ୟ): ପ୍ରାବନ୍ଧିକ ଗ୍ରାମର ବର୍ତ୍ତମାନର ଦୁଃଖଦ ଚିତ୍ର ଦେଇଛନ୍ତି । ଗାଁଟି ଆଜି ଅବାଞ୍ଛିତ ଓ ଅବହେଳିତ ଅତିଥିରେ (ଯଥା: ଉଲଗ୍ନ, କୃଶୋଦର ବା ଲମ୍ବୋଦର ଶିଶୁ) ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଛି । ଗାଁ'ଟି ଅପପୁଷ୍ଟିର ଶିକାର ହୋଇଥିବା ଶିଶୁରେ ଭରିଯାଇଛି । ଲେଖକ ଗାଁକୁ ଗଲେ ପିଲାମାନେ ତାଙ୍କୁ ଆଫ୍ରିକାର ଜେବ୍ରା ବା ଜିରାଫ୍ ଦେଖିଲା ପରି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ଚାହିଁ ରହନ୍ତି । ଗ୍ରାମର ଶିକ୍ଷିତ ଓ ଅର୍ଦ୍ଧଶିକ୍ଷିତ ଯୁବକମାନେ ରାଜନୀତିର ଆଶ୍ରୟ ନେଇଛନ୍ତି, ଯାହାଫଳରେ ପାରିବାରିକ ସମ୍ପର୍କ ଛିନ୍ନ ହୋଇଛି ଏବଂ ଭାଇ-ଭାଇ ମଧ୍ୟରେ ତିକ୍ତତା ଦେଖାଦେଇଛି ।

ଚତୁର୍ଥ ଓ ପଞ୍ଚମ ଅନୁଚ୍ଛେଦ (ପରମ୍ପରା ଓ ପାଶ୍ଚାତ୍ୟ ପ୍ରଭାବ): ଲେଖକ ପଲ୍ଲୀର ପର୍ବ "ରଜପର୍ବ" କଥା ମନେ ପକାଇଛନ୍ତି । ଏହି କୃଷିଭିତ୍ତିକ ପର୍ବରେ ଗ୍ରାମର ସମସ୍ତେ ଏକାଠି ହୋଇ ଖେଳନ୍ତି, ବୁଲନ୍ତି ଓ ଖାଆନ୍ତି, ଯେଉଁଥିରୁ "ଏକ ପରିବାରତ୍ଵର ପରମ୍ପରା" ଗଢ଼ିଉଠେ । କିନ୍ତୁ ଆଜିର ଶିକ୍ଷିତ ଯୁବଗୋଷ୍ଠୀ ପାଶ୍ଚାତ୍ୟ ସଭ୍ୟତାକୁ (ବେଶପୋଷାକ, ଚାଲିଚଳଣ) ଅନୁକରଣ କରି ନିଜକୁ "ଆଭିଜାତ୍ୟ" ଶ୍ରେଣୀର ବୋଲି ଭାବୁଛନ୍ତି । ଅଧିକ ଧନ ଉପାର୍ଜନ କରିବା ହିଁ ଆଭିଜାତ୍ୟର ଚିହ୍ନ ପାଲଟିଛି ।

ଷଷ୍ଠ ଓ ସପ୍ତମ ଅନୁଚ୍ଛେଦ (କୃତକର୍ମ ଓ ମହାନୁଭବତା): ଲେଖକ ଆଧୁନିକ ଶିକ୍ଷିତ ଯୁବକର ନିଜ ଜନ୍ମଭୂମି ପ୍ରତି ବିଶ୍ୱାସଘାତକତାକୁ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ସହ ତୁଳନା କରିଛନ୍ତି । ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଯେପରି ନନ୍ଦ, ଯଶୋଦା ଓ ଗୋପପୁରର ସ୍ନେହ ପାଇ ମଧ୍ୟ ସେମାନଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ମଥୁରା ଚାଲିଗଲେ ଏବଂ ଆଉ ଫେରିଲେ ନାହିଁ, ଆଜିର ଶିକ୍ଷିତ ଯୁବକ ମଧ୍ୟ ସେହିପରି ଗାଁ ଛାଡ଼ି ଚାଲିଯାଉଛି । କିନ୍ତୁ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ମଧ୍ୟ ନିଜ କୃତକର୍ମର ପରିଣାମ ଭୋଗିଥିଲେ ଏବଂ ଶେଷରେ ଏକ ସାମାନ୍ୟ ବ୍ୟାଧର ଶରରେ ପ୍ରାଣ ହରାଇଥିଲେ । ପରିଶେଷରେ, ଲେଖକ କହୁଛନ୍ତି, ଯେଉଁ ଶିକ୍ଷିତ ବ୍ୟକ୍ତି ନିଜକୁ ଗ୍ରୀକ୍ ଦେବତା ଆଟଲାସ୍ ପରି ପୃଥିବୀର ଭାର ବହନ କରି କୁବ୍‌ଜ ହୋଇଗଲେ ବୋଲି ଭାବନ୍ତି, ସେମାନେ ପ୍ରକୃତରେ ଜନ୍ମଭୂମି ପ୍ରତି ପ୍ରବଞ୍ଚନା କରନ୍ତି । ଲେଖକଙ୍କ ମତରେ ସେହିମାନେ ହିଁ ନମସ୍ୟ, ଯେଉଁମାନେ ନିଜ ମହାନୁଭବତାର ପରିଧିକୁ ପଲ୍ଲୀରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ବିଶ୍ୱ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବ୍ୟାପ୍ତ କରିପାରିଛନ୍ତି ।

"ଜନ୍ମଭୂମି" ପ୍ରବନ୍ଧଟିରେ ପ୍ରାବନ୍ଧିକ ଡଃ କୃଷ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ପାଣିଗ୍ରାହୀ ନିଜ ଜନ୍ମମାଟିର ମହତ୍ତ୍ବ ଏବଂ ଆଧୁନିକ ଶିକ୍ଷିତ ସମାଜର ନିଜ ଜନ୍ମଭୂମି ପ୍ରତି ବଦଳି ଯାଇଥିବା ମନୋଭାବକୁ ଅତି ମାର୍ମିକ ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛନ୍ତି । ପ୍ରାବନ୍ଧିକଙ୍କ ମତରେ, ଯଦିଓ "ବସୁଧୈବ କୁଟୁମ୍ବକମ୍" (ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱ ଏକ ପରିବାର) ଭାବନା ଦୃଷ୍ଟିରୁ ସାରା ପୃଥିବୀ ହିଁ ମଣିଷର ଜନ୍ମଭୂମି, ତଥାପି ଯେଉଁ ପଲ୍ଲୀଗ୍ରାମରେ ସେ ପ୍ରଥମେ ଭୂମି ସ୍ପର୍ଶ କରିଛି, ତାହା ହିଁ ତା'ର ପ୍ରକୃତ ଜନ୍ମଭୂମି । ଲେଖକ ଦୁଃଖର ସହ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛନ୍ତି ଯେ, ଆଧୁନିକ ଶିକ୍ଷା ଓ ପାଶ୍ଚାତ୍ୟ ସଭ୍ୟତାର ଅନୁକରଣରେ ଶିକ୍ଷିତ ଯୁବକର ବେଶଭୂଷା ଓ ଆଚାର ବ୍ୟବହାର ଏପରି ବଦଳି ଯାଇଛି ଯେ, ସେ ନିଜ ଗ୍ରାମରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇପଡ଼ିଛି । ଗ୍ରାମରେ ପୂର୍ବରୁ ଥିବା "ଏକ ପରିବାରତ୍ଵର ପରମ୍ପରା" (ଯଥା: ସାର ମାଉସୀଙ୍କ ସ୍ନେହ , ଗୋବିନ୍ଦା ଭାଇଙ୍କ ଆନ୍ତରିକତା ) ଆଜି ଆଉ ନାହିଁ । ଗାଁ'ଟି ଆଜି ଅପପୁଷ୍ଟି, ଦାରିଦ୍ର୍ୟ ଓ ଉଲଗ୍ନ ଶିଶୁମାନଙ୍କର ଏକ ଅବହେଳିତ ସ୍ଥାନ ପାଲଟିଛି । ଗ୍ରାମର ଶିକ୍ଷିତ ଯୁବକମାନେ ରାଜନୀତିର ଆଶ୍ରୟ ନେଇ ପରସ୍ପର ମଧ୍ୟରେ ତିକ୍ତତା ସୃଷ୍ଟି କରୁଛନ୍ତି । ଲେଖକ ଏହି ପରିବର୍ତ୍ତନକୁ ଗ୍ରହଣ କରିପାରୁ ନାହାନ୍ତି, କାରଣ ତାଙ୍କ ମନରେ ଏବେ ବି ରଜପର୍ବ ଭଳି ସାମୂହିକ ଆନନ୍ଦର ସ୍ମୃତି ସତେଜ ରହିଛି । ଲେଖକ ଶିକ୍ଷିତ ଯୁବକର ଏହି ଆଚରଣକୁ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଗୋପପୁର ତ୍ୟାଗ ସହ ତୁଳନା କରିଛନ୍ତି, ଯିଏ ସମସ୍ତ ସ୍ନେହ ପାଇ ମଧ୍ୟ ପଛକୁ ଫେରି ଚାହିଁ ନଥିଲେ । କିନ୍ତୁ କବି ସତର୍କ କରାଇ ଦେଇଛନ୍ତି ଯେ, ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ନିଜ କୃତକର୍ମର ଫଳ ଭୋଗିବାକୁ ପଡ଼ିଥିଲା । ପରିଶେଷରେ, ପ୍ରାବନ୍ଧିକ ସ୍ପଷ୍ଟ କରିଛନ୍ତି ଯେ, ପ୍ରକୃତ ମହାନୁଭବତା ପଲ୍ଲୀରୁ ହିଁ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ । ଯେଉଁ ଶିକ୍ଷିତ ବ୍ୟକ୍ତି ନିଜ ମହାନୁଭବତାର ପରିଧିକୁ ପଲ୍ଲୀରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ବିଶ୍ୱ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବ୍ୟାପ୍ତ କରିପାରିଛନ୍ତି, ସେହିମାନେ ହିଁ ପ୍ରକୃତରେ ନମସ୍ୟ ।

ବିପାକ: ବିପଦ, ବିପର୍ଯ୍ୟୟ

ତଣ୍ଡୁଳ: ଚାଉଳ

ଜାତିସ୍ମର: ଯେ ପୂର୍ବ ଜନ୍ମର ଘଟଣାବଳୀକୁ ସ୍ମରଣ କରିପାରନ୍ତି

 ଭଞ୍ଜକୀର୍ତ୍ତି: ମୟୁରଭଞ୍ଜର ଭଞ୍ଜବଂଶର ରାଜାମାନଙ୍କ କୀର୍ତ୍ତି

 କିରୀଟିନୀ: ମୁକୁଟମଣ୍ଡିତା

ଆୟୁସୂର୍ଯ୍ୟ: ଆୟୁରୂପକ ସୂର୍ଯ୍ୟ

ଧର୍ମାନ୍ତର: ଅନ୍ୟ ଧର୍ମ

ଉତ୍ସର୍ଗ: ତ୍ୟାଗ

କୁଟୀର: କୁଡ଼ିଆ, ଘର

ନବାଗତ: ନୂଆଁ, ନବିନ

ଶୀର୍ଣ୍ଣ: ଶୁଖିଯାଇଥିବା, ଶୁଖୁଲା ଦେଖାଯିବା

ମଳିନ: ଶୁଖୁଲା

ଉଲଗ୍ନ: ପୋଷାକ ବିହୀନ

 କୃଶୋଦର: ଅପୁଷ୍ଟତା ହେତୁ ଯେଉଁମାନଙ୍କ ପେଟ ପଶି ଯାଇଥାଏ

ଲମ୍ବୋଦର: ରୋଗ କାରଣରୁ ଯେଉଁମାନଙ୍କର ପେଟ ବାହାରି ପଡ଼ିଥାଏ

 ଅବାଞ୍ଛିତ: ଯାହାକୁ ଆମେ ଚାହୁଁନା

ଗଣତନ୍ତ୍ର: ଜନତାଙ୍କ ଶାସନ

ପୁଷ୍ପିତ: ଫୁଟିଲା

ବହ୍ନି: ନିଆଁ, ଅଗ୍ନି

ଅନାଗତ ଯୁଗ: ଭବିଷ୍ୟତ ଯୁଗ, ଯାହା ଆସି ନାହିଁ

କ୍ଲେଶ: କଷ୍ଟ ନିଦାଘ: ସୂର୍ଯ୍ୟ ରଶ୍ମି

ସ୍ତୂପୀକୃତ: ସ୍ତର ବା ଥାକ ଥାକ ହୋଇ ଜମା ରହିଥିବା

 ବନ୍ୟଯୂଥୀ: ଜୁଇଫୁଲ

ସୂର୍ଣ୍ଣ: ସୁନା

ଯୁକ୍ତିବାଦୀ: ତର୍କ କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି

ଆଭିଜାତ୍ୟ: ସମ୍ଭ୍ରାନ୍ତ ପଣିଆ

ନିରର୍ଥକ: ମୂଲ୍ୟହୀନ

କାୟ-କ୍ଳେଶ: ଶରୀରର କଷ୍ଟ

 ଅଳ୍ପକ: କିଛି ପରିମାଣର

ଦୈନିକ: ପ୍ରତିଦିନ

ଜନନୀ: ମାତା, ମାଆ

ଉଦୀୟମାନ: ଲୋକ ସମ୍ମୁଖକୁ ଆସିବା

 ଚିରଦିନ: ସବୁଦିନ

ଅସୀମ: ସୀମା ନାହିଁ ଯାହାର

ପ୍ରବଞ୍ଚନା: ଛଳନା, ଠକାମି

ଅନ୍ଧୀଭୂତ: ଚକ୍ଷୁହୀନ ହେବା

ପଦପଲ୍ଲବ: କଅଁଳ ପତ୍ର ପରି କୋମଳ ପାଦ

 ଅଷ୍ଟପାଟବଂଶୀ: ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଅଷ୍ଟପତ୍ନୀ

 ଅଭ୍ରଂକଷ: ଆକାଶଛୁଆଁ

ପ୍ରଭାସତୀର୍ଥ: ଦ୍ୱାରକା ନିକଟବର୍ତ୍ତୀ ତୀର୍ଥସ୍ଥାନ

 ଗାଥା: କାହାଣୀ, କିମ୍ବଦନ୍ତୀ

ଅତିକ୍ରମ: ପାର ହେବା

ନିମଗ୍ନ: ଲୁପ୍ତ ହେବ

 ଧ୍ୱଂସ: ନଷ୍ଟ ହୋଇଯିବା

କର୍ଣ୍ଣଧାର: ମୁଖ୍ୟ ବ୍ୟକ୍ତି, ନାଉରୀ

କୃତକର୍ମ: କରାଯାଇଥିବା କାମ

 ନିର୍ବୋଧ: ମୁର୍ଖ

ଈଷତ୍: ଅଳ୍ପ

ଏରକାର ବନ: ଶରବନ

 ବିସ୍ମୃତି: ଭୁଲିଯିବା

ନୃତ୍ୟ: ନାଚ

 ଅନାହୂତ: ଅନିମନ୍ତ୍ରିତ (ନ+ଆହୂତ)

 କୁବ୍‌ଜ: କୁଜ

 ଆଟଲାସ୍: ଗ୍ରୀସୀୟ ଦେବତା

ନିଗଡ଼: ବନ୍ଧନ, ଶିକୁଳି