ପରିଚୟ ବଂଶୀଧର ସାମନ୍ତରାୟ ଥିଲେ ଓଡ଼ିଶାର ଜଣେ ବିଶିଷ୍ଟ ଶିକ୍ଷାବିତ୍ ଓ ଉଦ୍ଭିଦ ବିଜ୍ଞାନୀ ।

ଜନ୍ମ ଓ ସମୟ ତାଙ୍କର ସମୟକାଳ ୧୯୧୧ ରୁ ୧୯୭୧ ଖ୍ରୀଷ୍ଟାବ୍ଦ । ସେ ଅବିଭକ୍ତ କଟକ ଜିଲ୍ଲାର ପଟ୍ଟାମୁଣ୍ଡାଇ ନିକଟବର୍ତ୍ତୀ ବଡ଼ପଡ଼ା ଗ୍ରାମରେ ଜନ୍ମଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ ।

ଶିକ୍ଷା ଓ ପାଣ୍ଡିତ୍ୟ ସେ ଉଦ୍ଭିଦ ବିଜ୍ଞାନରେ ବିଲାତରୁ ଉଚ୍ଚତର ଶିକ୍ଷାପ୍ରାପ୍ତ କରିଥିଲେ ।

ଜୀବନ ସେ ଓଡ଼ିଶାର ଶିକ୍ଷା ବିଭାଗରେ ଅଧ୍ୟାପକ ଭାବେ ଯୋଗଦେଇ ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ରେଭେନ୍ସା କଲେଜର ଅଧ୍ୟକ୍ଷ ପଦ ମଣ୍ଡନ କରିଥିଲେ ।

ସାହିତ୍ୟ କୃତି ବିଜ୍ଞାନ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ପ୍ରବନ୍ଧ ଓ ଶିଶୁ ସାହିତ୍ୟ ରଚନାରେ ତାଙ୍କର ଆଗ୍ରହ ଥିଲା । ତାଙ୍କର ଅନେକ ରଚନା 'ଉତ୍କଳସାହିତ୍ୟ' ପତ୍ରିକାରେ ପ୍ରକାଶ ପାଇଥିଲା । ତାଙ୍କର ପ୍ରମୁଖ କୃତିଗୁଡ଼ିକ ହେଲା 'ଦରିଆ ପାରିର ସୁନା' ଓ 'ଶିଶୁର ବୀଣା' ।

ଶୈଳୀ ଓ ବିଶେଷତ୍ୱ ପଠିତ 'ସଭ୍ୟତା ଓ ବିଜ୍ଞାନ' ପ୍ରବନ୍ଧଟି ୧୯୪୨ ମସିହାରେ 'ଉତ୍କଳ ସାହିତ୍ୟ' ପତ୍ରିକାରେ ପ୍ରକାଶ ପାଇଥିଲା । ଏହି ପ୍ରବନ୍ଧରେ ସଭ୍ୟତାର ବିକାଶରେ ବିଜ୍ଞାନର ଅବଦାନ ବିଷୟରେ ଆଲୋଚନା କରାଯାଇଛି । ଲେଖକଙ୍କ ମତରେ, ବିଜ୍ଞାନକୁ ଅବଲମ୍ବନ କରି ହିଁ ଆଧୁନିକ ମଣିଷ ଉନ୍ନତ ହେବା ସମ୍ଭବ ।

ପ୍ରଥମ ଅନୁଚ୍ଛେଦ (ସଭ୍ୟତାର ସଂଜ୍ଞା) ପ୍ରାବନ୍ଧିକଙ୍କ ମତରେ, ମାନବ ଜାତି ଯେଉଁ ବୈଷୟିକ, ଶାରୀରିକ, ମାନସିକ ଓ ନୈତିକ ଉନ୍ନତି ଏବଂ ଜ୍ଞାନସାଧନ କରିଥାଏ, ତାହାକୁ ସଭ୍ୟତା କୁହାଯାଏ । ବିଭିନ୍ନ ଯୁଗରେ ଓ ବିଭିନ୍ନ ଜାତିମାନଙ୍କର ସଭ୍ୟତାର ଆଦର୍ଶ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଥିଲା ।

ଦ୍ୱିତୀୟ ଅନୁଚ୍ଛେଦ (ପ୍ରାଚୀନ ସଭ୍ୟତା ଓ ଭାରତୀୟ ସଭ୍ୟତା) ପ୍ରାଚୀନ ଗ୍ରୀସୀୟ ଓ ରୋମୀୟ ସଭ୍ୟତାରେ ବୈଷୟିକ ଉନ୍ନତି ତଥା 'ଭୋଗ' ହିଁ ଆଦର୍ଶ ରୂପେ ପରିଗଣିତ ହେଉଥିଲା । ମାତ୍ର ଭାରତୀୟ ସଭ୍ୟତାର ଆଦର୍ଶ ଥିଲା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅନ୍ୟ ପ୍ରକାର; ତାହା ଥିଲା 'ତ୍ୟାଗ ଓ ଆତ୍ମସଂଯମ' । ଭାରତୀୟମାନେ ବୈଷୟିକ ଜଞ୍ଜାଳକୁ ବିପଦର କାରଣ ବୋଲି ଭାବୁଥିଲେ । ଭାରତର ବୈଷୟିକ ଉନ୍ନତି, ଯାହା ଗ୍ରୀସ୍ ବା ରୋମ୍ ଠାରୁ କମ୍ ନଥିଲା, ତାହା ଇଚ୍ଛାକୃତ ନଥିଲା, ବରଂ ତାହା ତ୍ୟାଗମାର୍ଗର ଏକ 'ସ୍ଵତଃସମ୍ଭୂତ ଫଳ' ମାତ୍ର ଥିଲା । ଭାରତର ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ ହେଉଛି ତା’ର 'ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକତା' ।

ତୃତୀୟ ଅନୁଚ୍ଛେଦ (ଆଧୁନିକ ସଭ୍ୟତାର ଆଦର୍ଶ) ବର୍ତ୍ତମାନ ପୃଥିବୀରେ ସଭ୍ୟତାର ଆଦର୍ଶ ହେଉଛି ମାନବର 'ସର୍ବାଙ୍ଗୀନ ଉନ୍ନତି ସାଧନ' । ଏହା ବୈଷୟିକ, ଶାରୀରିକ, ମାନସିକ, ନୈତିକ ଉନ୍ନତି ସହିତ ବିଶ୍ୱ ମାନବିକତାର ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଏବଂ 'ସୃଷ୍ଟିରହସ୍ୟର ଉଦ୍‌ଘାଟନ'କୁ ବୁଝାଏ । ହିନ୍ଦୁମାନେ ଦର୍ଶନଶାସ୍ତ୍ର ମାଧ୍ୟମରେ ଏହି ଲକ୍ଷ୍ୟସ୍ଥଳରେ ପହଞ୍ଚି ପାରିଛନ୍ତି ବୋଲି କହନ୍ତି, ଯାହା ଶିକ୍ଷା, ସଂଯମ ଓ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ଵାରା ସମ୍ଭବ ହୁଏ ।

ଚତୁର୍ଥ ଅନୁଚ୍ଛେଦ (ଆଧୁନିକ ସଭ୍ୟତାର ପଥ) ଆଧୁନିକ ସଭ୍ୟତା ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନିଜ ଲକ୍ଷ୍ୟସ୍ଥଳରେ ପହଞ୍ଚି ନାହିଁ; ଏହା ଏବେବି 'ପରୀକ୍ଷଣ' ଅବସ୍ଥାରେ ଚାଲିଛି । ଏହି ଲକ୍ଷ୍ୟସ୍ଥଳରେ ପହଞ୍ଚିବା ପାଇଁ ଆମେ 'ବିଜ୍ଞାନକୁ ହିଁ ଅବଲମ୍ବନ' କରିଛୁ ।

ପଞ୍ଚମ ଅନୁଚ୍ଛେଦ (ବିଜ୍ଞାନ କ’ଣ?) ବ୍ୟାପକ ଅର୍ଥରେ, କୌଣସି ବିଷୟରେ 'ସମ୍ୟକ୍ ଜ୍ଞାନ'କୁ ବିଜ୍ଞାନ କୁହାଯାଏ । ସାଧାରଣତଃ, ଜଡ଼ ଓ ଜୀବନ୍ତ ବିଷୟରେ ସୁସଂବଦ୍ଧ, ଶୃଙ୍ଖଳିତ ଜ୍ଞାନକୁ ବିଜ୍ଞାନ କୁହାଯାଏ । କଳାବିଦ୍ୟା, ଦର୍ଶନ, ମନସ୍ତତ୍ତ୍ଵ ଓ ଇତିହାସ ମଧ୍ୟ ବିଜ୍ଞାନର ଅନ୍ତର୍ଗତ ।

ଷଷ୍ଠ ଅନୁଚ୍ଛେଦ (ଜଡ଼ବିଜ୍ଞାନର ଅବଦାନ) ଜଡ଼ବିଜ୍ଞାନ (ପଦାର୍ଥ ବିଜ୍ଞାନ ଓ ରସାୟନ ବିଜ୍ଞାନ) ବଳରେ ଆମେ ପ୍ରକୃତିର କ୍ରିୟାକୁ ବୁଝିପାରିଛୁ । ଏହାଦ୍ୱାରା ଆମେ 'ରେଳ, ମଟର, ଉଡ଼ାଜାହାଜ, ବୁଡ଼ାଜାହାଜ, ବେତାର ଯନ୍ତ୍ର' ଆଦି ଉପକରଣ ଲାଭ କରିଛୁ । ଆଜି ବିରାଟ ସାଗର 'ଦୁର୍ଲଙ୍ଘା' ହୋଇନାହିଁ କି ତୁଙ୍ଗ ହିମାଳୟ 'ଦୁରୂହ' ହୋଇ ରହିନାହିଁ ।

ସପ୍ତମ ଅନୁଚ୍ଛେଦ (ଜୀବବିଜ୍ଞାନର ଅବଦାନ) ଜୀବବିଜ୍ଞାନ (ପ୍ରାଣୀବିଜ୍ଞାନ ଓ ଉଦ୍ଭିଦ ବିଜ୍ଞାନ) ଚର୍ଚ୍ଚାରୁ ଆମେ ପ୍ରାଣୀର ଗଠନ ଓ ପ୍ରକ୍ରିୟା ବିଷୟରେ ଜାଣିପାରିଛୁ । ଜଡ଼ ଓ ଜୀବବିଜ୍ଞାନର ସମ୍ମିଶ୍ରଣରୁ ଆମେ 'ଶରୀରତତ୍ତ୍ଵ, ଆୟୁର୍ବେଦ (ଡାକ୍ତରୀ), ମନସ୍ତତ୍ତ୍ଵ, କୃଷି ବିଜ୍ଞାନ' ଆଦି ଶାସ୍ତ୍ରବଳରେ ଜ୍ଞାନର ସୀମା ବିସ୍ତୃତ କରିଛୁ ଓ ବିଭିନ୍ନ ରୋଗ କବଳରୁ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରୁଛୁ ।

ଅଷ୍ଟମ ଅନୁଚ୍ଛେଦ (ବିଜ୍ଞାନ ବିରୋଧୀ ମତ) ଆଧୁନିକ ସଭ୍ୟତାର ବିରୋଧୀମାନେ କହନ୍ତି ଯେ, ଏହି ସଭ୍ୟତା ମାନବର 'ଈଶ୍ୱରବିଶ୍ଵାସ କମେଇ ଦେଇ' ତାକୁ ବିପଥଗାମୀ କରିଛି । ବୈଜ୍ଞାନିକମାନେ 'ମାରାତ୍ମକ ଗ୍ୟାସ ଓ ବିସ୍ଫୋରକ' ଉଦ୍ଭାବନ କରି ମାନବକୁ ଧ୍ୱଂସ ପଥର ପଥକ କରୁଛନ୍ତି ।

ନବମ ଅନୁଚ୍ଛେଦ (ପ୍ରାବନ୍ଧିକଙ୍କ ଯୁକ୍ତି) ପ୍ରାବନ୍ଧିକ କହନ୍ତି, ଏହା 'ବିଜ୍ଞାନର ଦୋଷ ନୁହେଁ' । ଏହିସବୁ ଧ୍ୱଂସ ମାନବର 'ଜ୍ଞାନର ଅଳ୍ପତା' ଯୋଗୁଁ ଘଟୁଛି । ଯେତେବେଳେ ସଭ୍ୟତାର ଆଦର୍ଶ ସମସ୍ତେ ବୁଝିବେ, ସେତେବେଳେ 'ମୈତ୍ରୀର ଧ୍ଵଜା ଉଡ଼ିବ' । 'ଡିନାମାଏଟ୍' ଭଳି ବିସ୍ଫୋରକ ଦ୍ଵାରା ତୁଙ୍ଗ ଗିରି ଫଟାଇ ହିତକର କାର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟ କରାଯାଉଛି ।

ଦଶମ ଅନୁଚ୍ଛେଦ (ଧର୍ମ ଓ ବିଜ୍ଞାନ) ଧର୍ମଭାବ କମିଯିବା ଅଭିଯୋଗକୁ ଖଣ୍ଡନ କରି ଲେଖକ କହନ୍ତି, ବିଜ୍ଞାନ ମଧ୍ୟ ସେହି 'ବିରାଟ ଶକ୍ତି'ର କଳନା କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଛି । ତେଣୁ, ବିଜ୍ଞାନ ଧର୍ମଭାବ କମାଇ ଦେଇଛି ବୋଲି କହିବା 'ସମ୍ପୂର୍ଣ ଅଯୌକ୍ତିକ' । ବରଂ, ଯଦି ସୃଷ୍ଟି ରହସ୍ୟ ଭେଦ କରିବା ଧର୍ମ ହୁଏ, ତେବେ ଆମେ ଧର୍ମର 'ଅନୁସନ୍ଧାନରେ ନିୟୋଜିତ' ।

ଏକାଦଶ ଅନୁଚ୍ଛେଦ (ଉପସଂହାର) ପ୍ରାବନ୍ଧିକଙ୍କ ମତରେ, ପ୍ରାଚୀନ ସଭ୍ୟତା ମଧ୍ୟ ବିଜ୍ଞାନକୁ 'ପଥପ୍ରଦର୍ଶକ' ବୋଲି ଧରିଥିଲା । ଆଧୁନିକ ସଭ୍ୟତା ମଧ୍ୟ ବିଜ୍ଞାନକୁ ପଥପ୍ରଦର୍ଶକ ରୂପେ ବରଣ କରିଛି । ଯେତେବେଳେ ଆମେ ସମସ୍ତ ବିଷୟ ଜାଣିପାରିବା, ସେତେବେଳେ ବିଜ୍ଞାନର 'ଅନ୍ଧକାର ଦିଗଟି ଅପସାରିତ ହୋଇଯିବ' ଓ କେବଳ ଆଲୋକମୟ ପ୍ରଭାବ ରହିବ । ଏହି ପଥପ୍ରଦର୍ଶକ ସାହାଯ୍ୟରେ ହିଁ ଆମେ ଏକ 'ଅଲୌକିକ ସଭ୍ୟତା'ର ଅଧିକାରୀ ହୋଇପାରିବୁ ।

'ସଭ୍ୟତା ଓ ବିଜ୍ଞାନ' ପ୍ରବନ୍ଧରେ ଲେଖକ ବଂଶୀଧର ସାମନ୍ତରାୟ ସଭ୍ୟତାର କ୍ରମବିକାଶରେ ବିଜ୍ଞାନର ଭୂମିକାକୁ ବିଶ୍ଳେଷଣ କରିଛନ୍ତି । ପ୍ରବନ୍ଧ ଆରମ୍ଭରେ ସେ ସଭ୍ୟତାକୁ ମାନବର ବୈଷୟିକ, ଶାରୀରିକ, ମାନସିକ ଓ ନୈତିକ ଉନ୍ନତିର ସମାହାର ବୋଲି କହିଛନ୍ତି । ସେ ପ୍ରାଚୀନ ରୋମୀୟ ଓ ଗ୍ରୀସୀୟ ସଭ୍ୟତାର 'ଭୋଗ' ଆଦର୍ଶକୁ ଭାରତୀୟ ସଭ୍ୟତାର 'ତ୍ୟାଗ ଓ ଆତ୍ମସଂଯମ' ଆଦର୍ଶ ସହ ତୁଳନା କରିଛନ୍ତି । ତାଙ୍କ ମତରେ, ଭାରତର ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ ହେଉଛି ତା’ର ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକତା ।

ଆଧୁନିକ ସଭ୍ୟତାର ଆଦର୍ଶ ହେଉଛି ମାନବର ସର୍ବାଙ୍ଗୀନ ଉନ୍ନତି ଓ ସୃଷ୍ଟି ରହସ୍ୟର ଉଦ୍‌ଘାଟନ । ଏହି ଲକ୍ଷ୍ୟ ହାସଲ ପାଇଁ ଆଧୁନିକ ମାନବ 'ବିଜ୍ଞାନ'କୁ ହିଁ ନିଜର ପଥପ୍ରଦର୍ଶକ ଭାବେ ବରଣ କରିଛି ।

ବିଜ୍ଞାନର ଅବଦାନ ଅତୁଳନୀୟ । ଜଡ଼ବିଜ୍ଞାନ ବଳରେ ଆମେ ରେଳ, ମଟର, ଉଡ଼ାଜାହାଜ ଆଦି ଲାଭ କରିଛୁ, ଯାହାଫଳରେ ସାଗର 'ଦୁର୍ଲଙ୍ଘା' ବା ହିମାଳୟ 'ଦୁରୂହ' ହୋଇ ରହିନାହିଁ । ସେହିପରି ଜୀବବିଜ୍ଞାନ ସାହାଯ୍ୟରେ ଆମେ ଶରୀରତତ୍ତ୍ଵ, ଡାକ୍ତରୀ ବିଦ୍ୟା, କୃଷି ବିଜ୍ଞାନ ଆଦିରେ ଉନ୍ନତି କରି ରୋଗ କବଳରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇଛୁ ।

ପ୍ରାବନ୍ଧିକ ବିଜ୍ଞାନ ବିରୋଧୀ ମତକୁ ମଧ୍ୟ ଉପସ୍ଥାପନ କରିଛନ୍ତି । କେତେକଙ୍କ ମତରେ, ବିଜ୍ଞାନ ମଣିଷର ଈଶ୍ୱରବିଶ୍ଵାସ କମାଇ ତାକୁ ବିପଥଗାମୀ କରିଛି ଏବଂ 'ମାରାତ୍ମକ ଗ୍ୟାସ ଓ ବିସ୍ଫୋରକ' ଦ୍ଵାରା ଧ୍ୱଂସର ପଥ ଦେଖାଇଛି ।

ଲେଖକ ଏହି ଯୁକ୍ତିକୁ ଖଣ୍ଡନ କରି କହନ୍ତି ଯେ ଏହା ବିଜ୍ଞାନର ଦୋଷ ନୁହେଁ, ବରଂ 'ମାନବର ଜ୍ଞାନର ଅଳ୍ପତା'ର ପରିଣାମ । ଯେତେବେଳେ ସଭ୍ୟତାର ପ୍ରକୃତ ଆଦର୍ଶକୁ ସମସ୍ତେ ବୁଝିପାରିବେ, ସେତେବେଳେ 'ମୈତ୍ରୀର ଧ୍ଵଜା ଉଡ଼ିବ' । ସେହିପରି ଧର୍ମଭାବ କମିଯିବା କଥାଟି ମଧ୍ୟ 'ଅଯୌକ୍ତିକ', କାରଣ ବିଜ୍ଞାନ ନିଜେ ସେହି ବିରାଟ ଶକ୍ତିର 'ଅନୁସନ୍ଧାନରେ ନିୟୋଜିତ' ।

ଶେଷରେ, ଲେଖକ ଦୃଢ଼ ମତ ଦିଅନ୍ତି ଯେ ବିଜ୍ଞାନ ହିଁ ସଭ୍ୟତାର ପ୍ରକୃତ 'ପଥପ୍ରଦର୍ଶକ' । ଯେତେବେଳେ ଆମେ ଏହି ପଥରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜ୍ଞାନ ଲାଭ କରିବା, ସେତେବେଳେ ବିଜ୍ଞାନର ଅନ୍ଧକାର ଦିଗଟି ଅପସାରିତ ହୋଇଯିବ ଏବଂ ମାନବ ଏକ 'ଅଲୌକିକ ସଭ୍ୟତା'ର ଅଧିକାରୀ ହୋଇପାରିବ ।

ବୈଷୟିକ: ବିଷୟ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ

 ନ୍ଯୂନତର: ତୁଚ୍ଛ, ଛୋଟ

ଅଧୁନାତନ: ଆଜିକାଲିକା

ଆତ୍ମସଂଯମ: ନିଜକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ରଖିବା

ପରିବେଷ୍ଟିତ: ଆଚ୍ଛାଦିତ, ଚାରିପଟୁ ଘେରା

 ସଂଶ୍ଲିଷ୍ଟ: ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ, ଜଡ଼ିତ

ନିଦର୍ଶନ: ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ, ଉଦାହରଣ, ଚିହ୍ନ

ଉତ୍‌କର୍ଷ: ଶ୍ରେଷ୍ଠତା

ଦୁର୍ଲଙ୍ଘା: ଟପିଯିବା ବା ଲଙ୍ଘନ କରିବା କଷ୍ଟକର

ଦୁରୂହ: କଷ୍ଟସାଧ୍ଯ

ଆହରଣ: ସଂଗ୍ରହ

ପଞ୍ଚଭୂତ: କ୍ଷିତି, ଅପ୍, ତେଜଃ, ମରୁତ୍, ବ୍ୟୋମ

ତୁଙ୍ଗଗିରି: ଉଚ୍ଚ ପାହାଡ଼

ଅକ୍ଳେଶ: ଅନାୟାସ, ବିନା କଷ୍ଟରେ

ଅପସାରିତ: ଯାହାକୁ ଦୂର କରାଇ ଦିଆଯାଇଛି

 ଅଲୌକିକ: ଅସାମାନ୍ୟ, ମର୍ତ୍ତ୍ୟରେ ଯାହା ଦୁର୍ଲଭ

ପ୍ରବହମାନ: ଯାହା ବହି ଯାଉଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ ଅଛି