🕌 ୧. ଖିଲାଫତ୍ ଆନ୍ଦୋଳନ (The Khilafat Movement)

ଅସହଯୋଗ ଆନ୍ଦୋଳନ ପୂର୍ବରୁ ହିନ୍ଦୁ-ମୁସଲମାନ ଏକତା ପାଇଁ ଏହି ଆନ୍ଦୋଳନ ଏକ ପ୍ରମୁଖ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲା।

• କାରଣ: ପ୍ରଥମ ବିଶ୍ୱଯୁଦ୍ଧରେ ତୁର୍କୀର ପରାଜୟ ପରେ ଇଂରେଜମାନେ ତୁର୍କୀ ସାମ୍ରାଜ୍ୟକୁ ବିଭାଜନ କରିଦେଲେ। ତୁର୍କୀର ସୁଲତାନଙ୍କୁ ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱର ମୁସଲମାନମାନେ ନିଜର ଧର୍ମଗୁରୁ ବା ‘ଖଲିଫା’ (Caliph) ଭାବରେ ମାନୁଥିଲେ। ତେଣୁ ଖଲିଫାଙ୍କ କ୍ଷମତା ହ୍ରାସ ପ୍ରତିବାଦରେ ଭାରତରେ ଏହି ଆନ୍ଦୋଳନ ଆରମ୍ଭ ହେଲା।

• ନେତୃତ୍ୱ: ଆଲୀ ଭ୍ରାତା (ମହମ୍ମଦ ଆଲୀ ଓ ସୌକତ ଆଲୀ)।

• ଗାନ୍ଧିଜୀଙ୍କ ସମର୍ଥନ: ହିନ୍ଦୁ ଓ ମୁସଲମାନମାନଙ୍କୁ ଏକାଠି କରି ବ୍ରିଟିଶ୍ ବିରୋଧରେ ଏକ ବିରାଟ ଜାତୀୟ ଆନ୍ଦୋଳନ କରିବା ପାଇଁ ମହାତ୍ମା ଗାନ୍ଧୀ ଏହି ଆନ୍ଦୋଳନକୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ସମର୍ଥନ ଜଣାଇଥିଲେ ଏବଂ ୧୯୧୯ ନଭେମ୍ବରରେ ନିଖିଳ ଭାରତ ଖିଲାଫତ୍ ସମ୍ମିଳନୀର ସଭାପତି ହୋଇଥିଲେ।

🔥 ୨. ଅସହଯୋଗ ଆନ୍ଦୋଳନର କାରଣ (Causes of Non-Cooperation)

୧୯୨୦ ମସିହାରେ ଗାନ୍ଧିଜୀ ଇଂରେଜ ସରକାରଙ୍କ ସହିତ ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ସମ୍ପର୍କ ଛିନ୍ନ କରିବାକୁ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେଲେ। ଏହାର ମୁଖ୍ୟ କାରଣଗୁଡ଼ିକ ଥିଲା:

1. ରାଓଲାତ୍ ଆଇନ ଓ ଜାଲିଆନାୱାଲାବାଗ ହତ୍ୟାକାଣ୍ଡ: ଏହି ବର୍ବର କାଣ୍ଡର ପ୍ରତିବାଦ।

2. ହଣ୍ଟର କମିଟି ରିପୋର୍ଟ: ଜାଲିଆନାୱାଲାବାଗ ଘଟଣାର ତଦନ୍ତ ପାଇଁ ଗଠିତ ହଣ୍ଟର କମିଟିର ପକ୍ଷପାତିତା ତଥା ଜେନେରାଲ୍ ଡାୟାରଙ୍କୁ ଦଣ୍ଡ ନଦେବା।

3. ଖିଲାଫତ୍ ସମସ୍ୟା: ତୁର୍କୀ ପ୍ରତି ଇଂରେଜମାନଙ୍କର ବିଶ୍ୱାସଘାତକତା।

4. ୧୯୧୯ ଭାରତ ଶାସନ ଆଇନ (ମଣ୍ଟେଗୁ-ଚେମସଫୋର୍ଡ ସଂସ୍କାର): ଏହି ଆଇନ ଭାରତୀୟମାନଙ୍କ ଆଶା ପୂରଣ କରିବାରେ ବିଫଳ ହୋଇଥିଲା।

📜 ୩. ନାଗପୁର ଅଧିବେଶନ ଓ ଆନ୍ଦୋଳନର କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ (Programs of the Movement)

୧୯୨୦ ଡିସେମ୍ବରରେ ଜାତୀୟ କଂଗ୍ରେସର ନାଗପୁର ଅଧିବେଶନରେ ଅସହଯୋଗ ଆନ୍ଦୋଳନର ପ୍ରସ୍ତାବ ଅନୁମୋଦିତ ହେଲା। ଏହାର କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମକୁ ଦୁଇ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଥିଲା:

🚫 (କ) ନାସ୍ତିସୂଚକ ବା ବର୍ଜନ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ (Boycott):

• ଇଂରେଜ ସରକାର ଦେଇଥିବା ସମସ୍ତ ଉପାଧି ଏବଂ ସମ୍ମାନଜନକ ପଦବୀ ତ୍ୟାଗ।

• ସରକାରୀ ଶିକ୍ଷାନୁଷ୍ଠାନ (ସ୍କୁଲ ଓ କଲେଜ) ଗୁଡ଼ିକୁ ଛାତ୍ରଛାତ୍ରୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବର୍ଜନ।

• ଆଇନଜୀବୀମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବିଚାରାଳୟ (କୋର୍ଟ) ବର୍ଜନ।

• ବିଦେଶୀ ଦ୍ରବ୍ୟ ଓ ଲୁଗା ବର୍ଜନ।

• ୧୯୧୯ ଆଇନ ଅନୁଯାୟୀ ହେବାକୁ ଥିବା ନିର୍ବାଚନ ବର୍ଜନ।

🛠️ (ଖ) ଗଠନମୂଳକ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ (Constructive Work):

• ଖଦି ଓ ଅରଟର ପ୍ରଚଳନ ତଥା ସ୍ୱଦେଶୀ ଦ୍ରବ୍ୟର ବ୍ୟବହାର।

• ଜାତୀୟ ବିଦ୍ୟାଳୟମାନ ସ୍ଥାପନ।

• ହିନ୍ଦୁ-ମୁସଲମାନ ଏକତା ରକ୍ଷା କରିବା।

• ଅସ୍ପୃଶ୍ୟତା (ଛୁଆଁ ଅଛୁଆଁ ଭେଦଭାବ) ନିବାରଣ।

🛑 ୪. ଚୌରିଚୌରା ଘଟଣା ଓ ଆନ୍ଦୋଳନ ସ୍ଥଗିତ (Chauri Chaura Incident)

ଆନ୍ଦୋଳନ ସମଗ୍ର ଦେଶରେ ତୀବ୍ର ବେଗରେ ଚାଲିଥିବା ବେଳେ ଏକ ଅଭାବନୀୟ ଘଟଣା ଘଟିଲା।

• ଘଟଣା: ୧୯୨୨ ମସିହା ଫେବୃଆରୀ ୫ ତାରିଖ ଦିନ ଉତ୍ତରପ୍ରଦେଶର ଗୋରଖପୁର ଜିଲ୍ଲା ଅନ୍ତର୍ଗତ ‘ଚୌରିଚୌରା’ ଠାରେ ଉତ୍ତ୍ୟକ୍ତ ଜନତା ଏକ ପୋଲିସ୍ ଷ୍ଟେସନରେ ନିଆଁ ଲଗାଇଦେଲେ। ଫଳରେ ୨୨ ଜଣ ପୋଲିସ୍ କର୍ମଚାରୀ ଜୀବନ୍ତ ଦଗ୍ଧ ହୋଇଗଲେ।

• ଆନ୍ଦୋଳନ ସ୍ଥଗିତ: ଏହି ହିଂସାତ୍ମକ ଘଟଣାରେ ଗାନ୍ଧିଜୀ ଅତ୍ୟନ୍ତ ମର୍ମାହତ ହେଲେ। ଅହିଂସା ନୀତିରେ ବିଶ୍ୱାସୀ ଗାନ୍ଧିଜୀ ୧୯୨୨ ଫେବୃଆରୀ ୧୨ ତାରିଖରେ ବାର୍ଦୋଲି ଠାରେ ଅସହଯୋଗ ଆନ୍ଦୋଳନକୁ ସ୍ଥଗିତ ଘୋଷଣା କଲେ।

• ପ୍ରତିକ୍ରିୟା: ଏହାକୁ ବିରୋଧ କରି ସୁଭାଷ ଚନ୍ଦ୍ର ବୋଷ ଏହି ନିଷ୍ପତ୍ତିକୁ “ଏକ ଜାତୀୟ ବିପର୍ଯ୍ୟୟ” (National Calamity) ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଥିଲେ। ମାର୍ଚ୍ଚ ୧୦ରେ ଗାନ୍ଧିଜୀଙ୍କୁ ଗିରଫ କରାଯାଇ ୬ ବର୍ଷ ଜେଲ୍ ଦଣ୍ଡ ଦିଆଗଲା।

🚩 ୫. ଓଡ଼ିଶାରେ ଅସହଯୋଗ ଆନ୍ଦୋଳନର ପ୍ରଭାବ (Impact in Odisha)

ଓଡ଼ିଶାରେ ଅସହଯୋଗ ଆନ୍ଦୋଳନ ଉତ୍କଳମଣି ଗୋପବନ୍ଧୁ ଦାସଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ଅଦ୍ଭୁତପୂର୍ବ ସାଫଲ୍ୟ ଲାଭ କରିଥିଲା।

• ଉତ୍କଳ ପ୍ରାଦେଶିକ କଂଗ୍ରେସ କମିଟି: ୧୯୨୦ ନାଗପୁର ଅଧିବେଶନରୁ ଫେରିବା ପରେ ଗୋପବନ୍ଧୁ ଦାସ ୧୯୨୧ ମସିହାରେ ଏହାକୁ ଗଠନ କଲେ। ଏହାର ପ୍ରଥମ ସଭାପତି ଗୋପବନ୍ଧୁ ଦାସ ଏବଂ ସମ୍ପାଦକ ଭାଗୀରଥି ମହାପାତ୍ର ହେଲେ।

• ଗାନ୍ଧିଜୀଙ୍କ ଓଡ଼ିଶା ଆଗମନ: ୧୯୨୧ ମସିହା ମାର୍ଚ୍ଚ ୨୩ ତାରିଖରେ ଗାନ୍ଧିଜୀ ଓଡ଼ିଶା (କଟକ) ଆସି କାଠଯୋଡ଼ି ନଦୀ ପଠାରେ ଏକ ବିରାଟ ଜନସଭାକୁ ଉଦବୋଧନ ଦେଇଥିଲେ, ଯାହା ଓଡ଼ିଆମାନଙ୍କ ମନରେ ନୂଆ ଜାଗରଣ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲା।

ଓଡ଼ିଶାରେ ମୁଖ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମଗୁଡ଼ିକ:

🏫 ଶିକ୍ଷାନୁଷ୍ଠାନ ଓ କୋର୍ଟ ବର୍ଜନ:

• ହରେକୃଷ୍ଣ ମହତାବ, ନବକୃଷ୍ଣ ଚୌଧୁରୀ, ନିତ୍ୟାନନ୍ଦ କାନୁନ୍‌ଗୋ ଆଦି ଛାତ୍ରମାନେ କଲେଜ ତ୍ୟାଗ କଲେ।

• ପଣ୍ଡିତ ଗୋପବନ୍ଧୁ ଦାସ, ଭାଗୀରଥି ମହାପାତ୍ର ପ୍ରମୁଖ ଓକିଲାତି ଛାଡ଼ିଲେ।

• ଗୋପବନ୍ଧୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ବକୁଳ ବନର **‘ସତ୍ୟବାଦୀ ବନ ବିଦ୍ୟାଳୟ’**କୁ ଏକ ଜାତୀୟ ବିଦ୍ୟାଳୟରେ ପରିଣତ କରାଗଲା। ଜଗତସିଂହପୁରରେ ‘ଅଳକା ଆଶ୍ରମ’ ମଧ୍ୟ ଜାତୀୟ ବିଦ୍ୟାଳୟ ଭାବେ କାମ କଲା।

🏢 ସଙ୍ଗଠନ ଓ ପ୍ରଚାର:

• କଟକରେ ‘ସ୍ୱରାଜ ଆଶ୍ରମ’ ଏବଂ ବାଲେଶ୍ୱରରେ ‘ସ୍ୱରାଜ ମନ୍ଦିର’ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରାଯାଇ ଆନ୍ଦୋଳନକୁ ପରିଚାଳନା କରାଗଲା।

• ଜାତୀୟ ଚେତନା ଜାଗ୍ରତ କରିବାରେ ପଣ୍ଡିତ ଗୋପବନ୍ଧୁ ଦାସଙ୍କ ‘ସମାଜ’ ଏବଂ ହରେକୃଷ୍ଣ ମହତାବଙ୍କ ‘ପ୍ରଜାତନ୍ତ୍ର’ ଖବରକାଗଜ ପ୍ରମୁଖ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲା। ତେଣୁ ସରକାର 'ସମାଜ' ପତ୍ରିକା ଉପରେ କଟକଣା ଲଗାଇଥିଲେ।

🌾 କନିକା ପ୍ରଜା ଆନ୍ଦୋଳନ:

• କେନ୍ଦ୍ରାପଡ଼ା ନିକଟସ୍ଥ କନିକା ରାଜ୍ୟର ରାଜା ଇଂରେଜ ସରକାରଙ୍କ ସମର୍ଥକ ଥିଲେ। ସେ ପ୍ରଜାମାନଙ୍କ ଉପରେ ଅତ୍ୟଧିକ କର (ଟିକସ) ଲଗାଇଥିଲେ।

• ଏହା ବିରୋଧରେ ପ୍ରଜାମାନେ ଆନ୍ଦୋଳନ କଲେ ଏବଂ ଅସହଯୋଗ ଆନ୍ଦୋଳନର ନେତାମାନେ ଏହାକୁ ସମର୍ଥନ କରିଥିଲେ। ଇଂରେଜ ସରକାର ଏହାକୁ କଠୋର ହସ୍ତରେ ଦମନ କରିଥିଲେ।

💡 ପରୀକ୍ଷା ପାଇଁ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ସୂଚନା (Quick Revision):

• ୧୯୨୦ ଡିସେମ୍ବର: ନାଗପୁର ଅଧିବେଶନ (ପ୍ରସ୍ତାବ ଗୃହୀତ)।

• ୧୯୨୧ ମାର୍ଚ୍ଚ ୨୩: ଗାନ୍ଧିଜୀଙ୍କ ପ୍ରଥମ ଓଡ଼ିଶା ଗସ୍ତ (କଟକ)।

• ୧୯୨୨ ଫେବୃଆରୀ ୫: ଚୌରିଚୌରା ଘଟଣା।

• ୧୯୨୨ ଫେବୃଆରୀ ୧୨: ଆନ୍ଦୋଳନ ସ୍ଥଗିତ।

• ମୁଖ୍ୟ ନେତା (ଓଡ଼ିଶା): ଉତ୍କଳମଣି ଗୋପବନ୍ଧୁ ଦାସ।

(ଆଶା କରେ ଏହି ନୋଟ୍ସ ଆପଣଙ୍କ ପାଠପଢ଼ାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରିବ। ଅନ୍ୟ କୌଣସି ପାଠର ଆବଶ୍ୟକତା ଥିଲେ ନିଶ୍ଚୟ ଜଣାଇବେ!)